'Bóng ma' Nipah từ dơi ăn quả: ATTP thành tuyến phòng thủ y tế đầu tiên

Đây là tín hiệu cho thấy hệ thống y tế dự phòng đã nhìn thấy “đường đi” tiềm ẩn của một loại vi rút nguy hiểm, và đang cố gắng chặn nó lại ngay từ nơi ít ai ngờ tới nhất: bàn ăn của người dân.

Khi thực phẩm trở thành cầu nối cho vi rút

Khác với nhiều loại vi rút khác, Nipah không “chọn” một con đường lây nhiễm duy nhất. Nó có thể đi từ dơi sang người qua thực phẩm bị ô nhiễm, từ động vật trung gian sang người trong chăn nuôi, và thậm chí lây truyền từ người sang người trong môi trường chăm sóc y tế.

Chính sự linh hoạt này khiến Nipah trở thành một “bóng ma” khó lường trong kỷ nguyên giao thương và di chuyển toàn cầu.

Khác với nhiều loại vi rút khác, Nipah không “chọn” một con đường lây nhiễm duy nhất - Ảnh: minh họa

Việt Nam - với điều kiện sinh thái nhiệt đới, hệ sinh thái dơi phong phú và thói quen tiêu thụ thực phẩm tươi sống - được các nhà dịch tễ học xếp vào nhóm quốc gia cần giám sát chặt chẽ. TP.HCM, trung tâm kinh tế – giao thương lớn nhất cả nước, lại càng không thể đứng ngoài bài toán phòng ngừa.

Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo của Sở An toàn thực phẩm TP.HCM là trọng tâm được đặt vào chuỗi cung ứng thực phẩm, thay vì chỉ tập trung vào y tế điều trị. Đây là cách tiếp cận mang tính khoa học và phòng ngừa chủ động, phù hợp với bản chất lây truyền của vi rút Nipah.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, vi rút Nipah có thể tồn tại trong nước bọt, nước tiểu và phân của dơi. Khi dơi ăn quả, chúng để lại các dấu vết rất nhỏ trên bề mặt trái cây, đủ để mang theo mầm bệnh. Nếu những loại quả này không được rửa sạch, gọt bỏ phần bị tổn thương hoặc bị tiêu thụ trực tiếp, nguy cơ lây nhiễm hoàn toàn có thể xảy ra.

Nguy hiểm hơn, trong môi trường buôn bán thực phẩm tươi sống tại các đô thị lớn, một loại thực phẩm bị ô nhiễm có thể nhanh chóng trở thành “điểm phát tán”, lan sang nhiều khâu khác nhau trong quá trình sơ chế, vận chuyển và chế biến. Chỉ cần một mắt xích lỏng lẻo, toàn bộ hệ thống có thể bị đặt vào tình trạng rủi ro sinh học.

Vì sao ATTP là “tuyến phòng thủ đầu tiên”?

Không giống các bệnh truyền nhiễm lây qua đường hô hấp dễ nhận diện, Nipah có giai đoạn khởi phát âm thầm. Người nhiễm ban đầu chỉ có các triệu chứng rất phổ biến như sốt, đau đầu, chóng mặt, ho hoặc mệt mỏi. Chỉ sau đó, bệnh mới tiến triển nhanh sang viêm phổi nặng hoặc viêm não, với nguy cơ tử vong cao.

Điều này khiến việc phát hiện sớm qua hệ thống y tế trở nên khó khăn. Ngược lại, nếu kiểm soát tốt nguồn thực phẩm, nguy cơ vi rút xâm nhập vào cộng đồng sẽ giảm đi đáng kể. Chính vì vậy, ATTP không còn là câu chuyện “ngộ độc” hay “ăn sạch uống sôi” đơn thuần, mà đã trở thành một phần của chiến lược an ninh y tế.

Sở An toàn thực phẩm TP.HCM yêu cầu tăng cường giám sát tại các cơ sở sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm; theo dõi sức khỏe người lao động trong chuỗi cung ứng; đồng thời đặc biệt lưu ý đến những trường hợp đi về từ vùng có nguy cơ. Đây là cách tiếp cận mang tính “chặn từ xa”, giảm thiểu khả năng mầm bệnh len lỏi vào những không gian đông người như bếp ăn tập thể, chợ đầu mối hay nhà hàng.

Một điểm quan trọng khác trong chỉ đạo lần này là công tác truyền thông. Sở An toàn thực phẩm TP.HCM nhấn mạnh yêu cầu tuyên truyền để người dân hiểu đúng về nguy cơ, tránh tâm lý hoang mang nhưng cũng không xem nhẹ cảnh báo khoa học.

Trong bối cảnh mạng xã hội có thể khuếch đại nỗi sợ chỉ trong vài giờ, việc cung cấp thông tin chính xác, có kiểm chứng là yếu tố then chốt. Người dân cần hiểu rằng Nipah không phải là mối đe dọa “ở đâu đó rất xa”, nhưng cũng không phải là thảm họa không thể kiểm soát. Nguy cơ chỉ trở thành hiện thực khi các nguyên tắc an toàn bị bỏ qua.

Việc khuyến cáo không sử dụng thực phẩm có dấu hiệu bị động vật cắn, liếm; hạn chế tiêu thụ động vật hoang dã; và chủ động đến cơ sở y tế khi có triệu chứng nghi ngờ là những hành động nhỏ nhưng có ý nghĩa quyết định trong phòng chống dịch bệnh.

Vi rút Nipah có thể chưa xuất hiện tại Việt Nam, nhưng lịch sử dịch tễ học cho thấy, các mầm bệnh nguy hiểm hiếm khi gõ cửa bằng lời báo trước. Chúng thường tận dụng chính những kẽ hở nhỏ nhất trong thói quen sinh hoạt và quản lý xã hội để xâm nhập.

ATTP, vì thế, không còn là câu chuyện của riêng ngành chức năng. Đó là tuyến phòng thủ y tế đầu tiên, nơi mỗi người dân, mỗi cơ sở kinh doanh và mỗi quyết định quản lý đều góp phần ngăn chặn những “bóng ma” dịch bệnh ngay từ khi chúng còn chưa kịp lộ diện.

Bình Thuận