BPI 2025: Khi cạnh tranh địa phương chuyển sang thúc đẩy doanh nghiệp tăng trưởng

Khi cải cách thủ tục hành chính dần trở thành điều kiện nền tảng, cạnh tranh địa phương bắt đầu chuyển sang năng lực nuôi dưỡng DNTN tăng trưởng và tạo giá trị.

TPHCM đứng đầu BPI 2025. Ảnh: TL

Từ cải cách thủ tục đến năng lực tăng trưởng

Trong gần hai thập niên, PCI (Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh) là thước đo trung tâm của cải cách môi trường kinh doanh, nơi các địa phương cạnh tranh bằng mức độ minh bạch, tốc độ xử lý thủ tục và khả năng giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Thế nhưng, khi mặt bằng cải cách giữa các địa phương dần thu hẹp, cạnh tranh cũng chuyển từ tạo thuận lợi gia nhập thị trường sang năng lực giúp doanh nghiệp tồn tại, mở rộng và tăng trưởng. Đó cũng là bối cảnh VCCI lần đầu công bố BPI 2025.

Khác với PCI vốn tập trung vào chất lượng điều hành và môi trường kinh doanh, BPI được thiết kế với 23 chỉ tiêu nhằm đo hiệu quả hoạt động và mức độ phát triển của khu vực kinh tế tư nhân (KTTN) tại địa phương, bao gồm quy mô doanh nghiệp, khả năng mở rộng, đổi mới sáng tạo và tiếp cận nguồn lực.

Tuy nhiên, BPI không thay thế PCI mà bổ trợ cho PCI, mở rộng khung đánh giá từ chất lượng điều hành và môi trường kinh doanh sang kết quả phát triển thực tế của khu vực KTTN sau khi gia nhập thị trường.

Sự xuất hiện của BPI cũng gắn với yêu cầu theo dõi hiệu quả triển khai Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển KTTN, trong bối cảnh khu vực này ngày càng được xác định là một động lực quan trọng của tăng trưởng.

Theo kết quả công bố, TPHCM dẫn đầu BPI 2025 với 5,67 điểm, tiếp theo là Hà Nội (5,41 điểm) và Quảng Ninh (5,33 điểm). Khoảng cách điểm số giữa nhóm dẫn đầu và phần còn lại cho thấy cải cách đã lan rộng, nhưng năng lực tạo tăng trưởng cho KVTN vẫn còn phân hóa mạnh. Ba địa phương dẫn đầu cũng phản ánh ba mô hình phát triển khác nhau của KTTN Việt Nam.

TPHCM nổi bật nhờ độ dày của hệ sinh thái thị trường, nơi DNTN có mức độ tham gia chuỗi giá trị và khả năng thích ứng thị trường cao hơn mặt bằng chung. Hà Nội thể hiện lợi thế của trung tâm dịch vụ giá trị cao và nhóm doanh nghiệp quy mô lớn. Trong khi đó, Quảng Ninh cho thấy hiệu quả điều hành ổn định cùng khả năng duy trì cải cách trong thời gian dài.

Điểm chung của các địa phương này không còn chủ yếu nằm ở ưu đãi đầu tư, mà ở năng lực tạo môi trường để doanh nghiệp phát triển dài hạn.

Theo Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng, một môi trường kinh doanh tốt không chỉ được đo bằng tốc độ cấp phép, mà còn ở khả năng doanh nghiệp sống sót, sinh lời và vươn lên trong chuỗi giá trị. Điều này cho thấy trọng tâm cải cách đang dịch chuyển từ hỗ trợ gia nhập thị trường sang nâng cao chất lượng tăng trưởng của khu vực tư nhân.

Đông doanh nghiệp nhưng thiếu lực dẫn dắt

Điểm đáng chú ý nhất từ BPI 2025 có lẽ nằm ở cấu trúc của khu vực KTTN Việt Nam. Theo số liệu từ VCCI, khu vực tư nhân hiện chiếm khoảng 96,6% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động. Tuy nhiên, hơn 80% doanh nghiệp có dưới 50 lao động và hơn 70% có vốn điều lệ dưới 10 tỉ đồng.

Điều đó cho thấy khu vực tư nhân hiện rất rộng về số lượng nhưng còn mỏng về năng lực tích lũy và quy mô. Đây cũng là nghịch lý kéo dài của KTTN Việt Nam. Doanh nghiệp thành lập liên tục tăng qua nhiều năm nhưng số doanh nghiệp có khả năng mở rộng quy mô, dẫn dắt chuỗi giá trị hoặc tham gia sâu vào thị trường quốc tế vẫn còn hạn chế.

Đông doanh nghiệp nhưng thiếu lực dẫn dắt. Ảnh: L. Hoàng

Khoảng trống lớn nhất hiện nay không nằm ở số lượng doanh nghiệp nhỏ mà ở sự thiếu vắng lớp doanh nghiệp quy mô vừa và lớn có khả năng trở thành "trục giữa" của nền kinh tế.

"Nhiệt kế" kinh doanh năm 2025 phản ánh rõ tâm lý này khi chỉ khoảng 30,9% doanh nghiệp dự kiến mở rộng quy mô, trong khi phần lớn lựa chọn duy trì trạng thái hiện tại để quan sát thêm diễn biến thị trường.

Chuyên gia kinh tế, TS. Cấn Văn Lực cho rằng, việc lần đầu công bố BPI là tín hiệu tích cực trong bối cảnh các địa phương đang thúc đẩy cải thiện môi trường kinh doanh và phát triển kinh tế tư nhân.

Kết quả khảo sát cho thấy niềm tin và khả năng thích ứng của doanh nghiệp đã cải thiện so với giai đoạn trước, đặc biệt tại TPHCM. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý cần nhìn nhận kết quả khảo sát một cách thận trọng do quy mô mẫu chưa đủ lớn để phản ánh toàn bộ khu vực KTTN.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, việc xây dựng bộ chỉ số riêng cho khu vực KTTN là bước chuyển đáng chú ý, phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực này trong nền kinh tế. Ông cho rằng BPI không chỉ mang ý nghĩa thống kê mà còn tạo áp lực cải cách lên chính quyền địa phương trong cải thiện môi trường đầu tư và nâng chất lượng quản trị.

Điều này cũng lý giải vì sao PCI 2025 được nâng cấp lên phiên bản 2.0, chuyển từ xếp hạng chi tiết sang đánh giá theo nhóm, trong bối cảnh khoảng cách cải cách giữa các địa phương dần thu hẹp và khác biệt lớn hơn nằm ở chất lượng thực thi chính sách.

Các địa phương dẫn đầu như Bắc Ninh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Phú Thọ hay Quảng Ninh đều có điểm chung là duy trì chất lượng điều hành ổn định trong thời gian dài. Khi dư địa cải cách dần thu hẹp, cạnh tranh địa phương cũng chuyển sang năng lực tạo tăng trưởng cho doanh nghiệp.

Cuộc đua mới của các địa phương

Ở tầng sâu hơn, BPI 2025 phản ánh yêu cầu chuyển đổi trong mô hình phát triển địa phương. Trong nhiều năm, mục tiêu lớn của không ít địa phương là thu hút thêm doanh nghiệp và mở rộng quy mô đầu tư. Khi nền kinh tế bước vào giai đoạn cạnh tranh bằng năng suất, đổi mới sáng tạo và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu thì số lượng doanh nghiệp không còn là yếu tố quyết định duy nhất.

Vấn đề quan trọng hơn là có bao nhiêu doanh nghiệp có thể lớn lên. CEO Công ty Nam Thái Sơn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TPHCM (HUBA), cho rằng khu vực KTTN TPHCM duy trì vai trò đầu tàu nhờ hình thành được một hệ sinh thái có khả năng thích ứng nhanh với thay đổi của thị trường.

Tuy nhiên, để bứt phá trong giai đoạn mới, khu vực này vẫn phải giải quyết các vấn đề về năng suất lao động, chất lượng nhân lực và khả năng tiếp cận vốn. Trong đó, bài toán vốn tiếp tục là điểm nghẽn lớn khi nền kinh tế còn phụ thuộc nhiều vào tín dụng ngân hàng, trong khi doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó trong tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn.

PGS.TS Nguyễn Hữu Huân cho rằng việc phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế tại TPHCM có thể mở thêm các kênh huy động vốn quốc tế, qua đó giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng và mở rộng khả năng tiếp cận vốn cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, điều mà BPI đặt ra không chỉ là câu chuyện về vốn hay thủ tục hành chính. Sâu xa hơn, đây là bài toán về năng lực tạo tăng trưởng nội sinh của từng địa phương. Nếu trước đây các địa phương cạnh tranh bằng ưu đãi đầu tư, thì giai đoạn tới có thể sẽ là cạnh tranh bằng khả năng giữ chân doanh nghiệp, hỗ trợ đổi mới sáng tạo và hình thành các doanh nghiệp đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị.

Điều đó đòi hỏi hệ sinh thái chính sách phải thay đổi theo hướng sâu hơn, từ cải cách thủ tục sang nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển thị trường vốn và cải thiện năng lực thực thi. Chủ tịch HUBA Nguyễn Ngọc Hòa cho rằng tư duy điều hành cần chuyển từ quản lý doanh nghiệp sang nuôi dưỡng hệ sinh thái doanh nghiệp.