Bức tranh khí hậu toàn cầu năm 2026 tiếp tục phủ bóng 'lo ngại'

Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31) diễn ra tại thành phố Antalya (Thổ Nhĩ Kỳ) từ ngày 9-20/11, trong bối cảnh thế giới liên tiếp hứng chịu các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Khi những cam kết giảm phát thải vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tế, bài toán cấp bách đặt ra với cộng đồng quốc tế không chỉ là nâng cao tham vọng mà còn phải chuyển các mục tiêu trên giấy thành nguồn lực tài chính và hành động cụ thể.

Thiên nhiên không chờ đợi

Bức tranh khí hậu toàn cầu năm 2026 tiếp tục phủ bóng lo ngại lên các nỗ lực ứng phó của cộng đồng quốc tế. Cơ quan giám sát khí hậu của Liên minh châu Âu (EU) Copernicus cảnh báo năm 2026 có thể là năm nóng thứ hai trong lịch sử.

Thậm chí, Copernicus cho biết xác suất nhiệt độ năm 2026 tương đương hoặc vượt qua mức kỷ lục của năm nóng nhất 2024 là khoảng 20%. Nắng nóng kéo dài, hạn hán, cháy rừng và mưa lũ cực đoan diễn ra tại nhiều khu vực, gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản, đồng thời đe dọa an ninh lương thực, nguồn nước và hoạt động sản xuất.

Tại châu Âu và khu vực Địa Trung Hải, nhiệt độ nhiều nơi vượt ngưỡng 46 độ C trong mùa Hè. Thổ Nhĩ Kỳ cũng hứng chịu hạn hán nghiêm trọng khi lượng mưa tại một số khu vực sụt giảm mạnh.

Trong khi đó, châu Á ghi nhận các đợt nắng nóng xuất hiện sớm, với nhiệt độ lên tới 48 độ C tại Ấn Độ và Pakistan. Thế giới cũng vừa trải qua tháng 10 nóng nhất từng được ghi nhận.

Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), nhiệt độ trung bình toàn cầu trong giai đoạn 2026-2030 có khả năng tiếp tục cao hơn đáng kể so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Nguy cơ ít nhất một năm trong giai đoạn này vượt ngưỡng 1,5 độ C ở mức rất cao. Dù việc vượt ngưỡng trong một năm không đồng nghĩa mục tiêu dài hạn của Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu bị phá vỡ, đây vẫn là cảnh báo rõ ràng về tốc độ nóng lên của Trái Đất.

Biến đổi khí hậu đang tác động trực tiếp đến đời sống và an ninh kinh tế. Nắng nóng làm suy giảm năng suất lao động, gia tăng nhu cầu điện và gây sức ép đối với hệ thống năng lượng.

Hạn hán đe dọa sản xuất nông nghiệp, trong khi bão lũ và nước biển dâng làm gia tăng chi phí bảo vệ hạ tầng, nhà ở và các khu vực ven biển. Các nước đang phát triển, vốn hạn chế về tài chính và công nghệ, phải đối mặt với rủi ro lớn hơn dù đóng góp ít hơn vào lượng phát thải tích lũy toàn cầu.

Những diễn biến này cho thấy khoảng thời gian để thế giới hành động đang ngày càng thu hẹp. Trì hoãn cắt giảm phát thải không chỉ khiến mục tiêu khí hậu khó đạt được mà còn làm gia tăng chi phí thích ứng và khắc phục hậu quả thiên tai.

"Phép thử" cam kết

Nhìn lại COP30 tại Belém (Brazil) năm 2025, hội nghị đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận. Quyết định đồng thuận mang tên “Mutirão” nhấn mạnh tinh thần đoàn kết và trách nhiệm chung, đồng thời thúc đẩy chuyển các cam kết thành hành động thực chất.

Một trong những kết quả quan trọng là việc các nước thúc đẩy mục tiêu huy động ít nhất 300 tỷ USD/năm cho tài chính khí hậu tại các nước đang phát triển vào năm 2035, trong khuôn khổ mục tiêu rộng hơn là huy động 1.300 tỷ USD/năm từ tất cả các nguồn lực công và tư.

Các bên cũng nhất trí thúc đẩy tăng gấp 3 nguồn tài chính dành cho thích ứng vào năm 2035. Hội nghị đồng thời thông qua bộ 59 chỉ số Belém nhằm hỗ trợ đánh giá tiến độ thực hiện Mục tiêu Toàn cầu về thích ứng (GGA), tập trung vào các lĩnh vực như nước, lương thực, y tế, hệ sinh thái và cơ sở hạ tầng.

Tuy nhiên, những kết quả này vẫn chưa đủ để giải quyết các điểm nghẽn lớn. Báo cáo Khoảng cách phát thải năm 2025 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cho thấy, ngay cả khi các cam kết khí hậu mới được thực hiện đầy đủ, nhiệt độ toàn cầu vẫn có nguy cơ tăng 2,3-2,5 độ C trong thế kỷ này, vượt xa mục tiêu 1,5 độ C của Hiệp định Paris. Trên thực tế, việc thực hiện các cam kết của COP30 vẫn còn khiêm tốn.

Tiến trình giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch tiếp tục là vấn đề gây chia rẽ sâu sắc. Bất đồng giữa các quốc gia về tốc độ chuyển đổi, trách nhiệm tài chính và lợi ích kinh tế khiến cộng đồng quốc tế chưa thể thống nhất một lộ trình đủ mạnh để loại bỏ dần than đá, dầu mỏ và khí đốt.

Trong khi đó, nhiều nước đang phát triển gặp khó khăn trong tiếp cận vốn do thủ tục phức tạp, điều kiện vay và năng lực chuẩn bị dự án còn hạn chế.

Từ những khoảng trống này, COP31 tại Antalya được kỳ vọng thúc đẩy 3 hướng hành động chính: khơi thông dòng vốn khí hậu, đẩy nhanh chuyển dịch năng lượng và nâng cao năng lực thích ứng.

Các bên cần tìm giải pháp đưa nguồn tài chính cam kết đến những quốc gia dễ bị tổn thương, thông qua các khoản tài trợ, vốn vay ưu đãi và cơ chế chia sẻ rủi ro, đồng thời khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư xanh.

Chuyển dịch năng lượng cũng được đặt ở vị trí nổi bật. Chương trình hành động của Chủ tịch COP31 hướng tới thúc đẩy điện hóa giao thông, công nghiệp và các tòa nhà, mở rộng năng lượng sạch, hệ thống lưu trữ và lưới điện hiện đại.

Bên cạnh đó, các nội dung về giảm phát thải methane, kinh tế tuần hoàn, xây dựng đô thị chống chịu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dự báo thiên tai được kỳ vọng góp phần nâng cao hiệu quả ứng phó khí hậu.

Là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, Việt Nam đang nỗ lực kết hợp phát triển kinh tế với chuyển đổi xanh và nâng cao khả năng chống chịu.

Bên cạnh mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, Việt Nam đã đạt một số kết quả bước đầu: đến cuối năm 2025 có khoảng 270.000 ô tô điện, gần 600 công trình xanh, dư nợ tín dụng xanh vượt 750.000 tỷ đồng (khoảng 28,54 tỷ USD).

Việt Nam cũng triển khai Đối tác Chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP), phát triển thị trường carbon và Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Thời gian tới, ưu tiên là huy động hiệu quả nguồn vốn, công nghệ quốc tế để chuyển các cam kết thành dự án cụ thể, gắn tăng trưởng xanh với phát triển bền vững. Sau nhiều năm đàm phán với những kết quả chưa tương xứng với mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng khí hậu, COP31 đứng trước phép thử về năng lực biến đồng thuận thành hành động.

Thành công của hội nghị sẽ không chỉ được đo bằng những tuyên bố cuối cùng mà còn bằng khả năng khơi thông nguồn lực, thúc đẩy đầu tư và hỗ trợ các quốc gia dễ bị tổn thương. Khi tác động của biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu, thế giới không còn nhiều dư địa cho sự trì hoãn.

Antalya vì vậy cần tạo bước ngoặt cho một giai đoạn hợp tác thực chất hơn, trong đó trách nhiệm quốc tế được thể hiện bằng nguồn lực và hành động cụ thể./.