Bước chuyển 'kép' từ chính sách đến công nghệ

Ô nhiễm không khí ở Hà Nội đang ngày càng nghiêm trọng.

Con đường tất yếu của đô thị hiện đại

Câu chuyện ô nhiễm không khí tại Hà Nội không phải là vấn đề mới, nhưng tính cấp thiết của nó đang ngày càng gia tăng khi lượng phương tiện cá nhân bùng nổ tỷ lệ thuận với sự phát triển kinh tế. Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là con đường tất yếu. Hà Nội không thể tiếp tục mô hình phát triển kinh tế mà phải đánh đổi bằng sức khỏe của cộng đồng và chất lượng môi trường sống. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của Hà Nội trong nhiều năm qua là khâu giám sát và thực thi. Làm thế nào để phân loại được hàng triệu phương tiện đang lưu thông, làm sao để xác định đâu là xe đủ tiêu chuẩn đi vào vùng hạn chế mà không gây ùn tắc hay tiêu cực? Câu trả lời đã được tìm thấy ở sự đột phá về công nghệ và sự phối hợp liên ngành trong giai đoạn mới.

Điểm nhấn quan trọng nhất trong chiến lược sắp tới của Hà Nội chính là việc ứng dụng triệt để chuyển đổi số vào quản lý môi trường giao thông. Theo thông tin từ các cơ quan quản lý tại tọa đàm, Hà Nội sẽ không thực hiện việc kiểm soát vùng phát thải thấp bằng các chốt chặn thủ công – phương pháp vốn tốn kém nhân lực và dễ gây ùn tắc. Thay vào đó, thành phố sẽ phối hợp chặt chẽ với lực lượng Công an để sử dụng hệ thống camera thông minh tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để giám sát. Việc ứng dụng AI được giới chuyên môn đánh giá là bước đi đột phá, đảm bảo tính minh bạch và công bằng tuyệt đối.

Hệ thống camera AI có khả năng nhận diện biển số xe trong thời gian thực, sau đó đối chiếu ngay lập tức với cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng kiểm và dân cư đã được số hóa. Quá trình này cho phép hệ thống định danh chính xác loại phương tiện, đời xe và mức độ phát thải của từng chiếc xe đang lưu thông trên đường. Nếu một phương tiện không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải đi vào vùng hạn chế, hệ thống sẽ tự động ghi nhận và phát đi cảnh báo hoặc thiết lập biên bản phạt nguội.

Việc Hà Nội xác định sẽ sớm ban hành kế hoạch cụ thể về vùng phát thải thấp chính là bước đi cụ thể hóa luật vào đời sống. Theo các chuyên gia, vùng phát thải thấp (Low Emission Zone - LEZ) không đơn thuần là một mệnh lệnh hành chính về việc cấm hay hạn chế xe cộ, mà là một công cụ kinh tế - kỹ thuật được áp dụng rộng rãi tại các đô thị văn minh trên thế giới như London, Paris hay Bắc Kinh để điều tiết hành vi giao thông, hướng người dân sang các phương thức di chuyển thân thiện hơn.

Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa ngành Giao thông Vận tải và Công an trong việc chia sẻ dữ liệu và giám sát xử lý vi phạm được xem là chìa khóa để chính sách này đi vào thực tiễn. Khi công nghệ trở thành "người gác cổng", mọi hành vi vi phạm đều được ghi nhận khách quan, loại bỏ yếu tố cảm tính hay can thiệp của con người. Điều này không chỉ giúp làm sạch luồng phương tiện đi vào nội đô mà còn tạo ra thói quen tuân thủ pháp luật cho người tham gia giao thông. Chuyển đổi số ở đây không chỉ là khẩu hiệu mà đã trở thành công cụ thực thi sắc bén, biến những quy định trên giấy trở thành trật tự thực tế trên đường phố.

Xây dưng vùng phát thải thấp là bước đi cụ thể hóa luật vào đời sống, thúc đẩy việc bảo vệ môi trường không khí.

Đòn bẩy từ những chính sách ưu đãi

Tại hội thảo "Các giải pháp thúc đẩy giao thông xanh và giao thông công cộng tại Hà Nội" vừa diễn ra tại Hà Nội ngày 6/1, các chuyên gia đã thẳng thắn chỉ ra rằng, muốn người dân từ bỏ xe xăng cũ nát để chuyển sang phương tiện xanh hoặc giao thông công cộng, thành phố cần đưa ra những lợi ích kinh tế thiết thực. Chính sách phải đảm bảo tính nhân văn, tạo điều kiện cho người dân có lộ trình chuyển đổi thay vì tạo ra cú sốc về chi phí sinh hoạt. Hàng loạt đề xuất về ưu đãi cho phương tiện giao thông xanh đã được các chuyên gia và nhà quản lý đưa ra bàn thảo.

Theo đó, Hà Nội cần xây dựng một hệ thống chính sách hỗ trợ toàn diện. Về mặt tài chính, các đề xuất bao gồm việc trợ giá trực tiếp cho người dân khi mua xe điện, giảm lệ phí trước bạ hoặc hỗ trợ lãi suất vay chuyển đổi phương tiện. Đối với các doanh nghiệp vận tải hành khách công cộng, việc chuyển đổi sang xe buýt điện cần được hỗ trợ về giá điện hoặc ưu đãi nhập khẩu linh kiện.

Bên cạnh đòn bẩy tài chính, các ưu đãi phi tài chính cũng được đặc biệt chú trọng. Các chuyên gia đề xuất rằng phương tiện xanh cần được hưởng những đặc quyền như ưu tiên chỗ đỗ xe tại các khu vực trung tâm, được phép lưu thông vào các khu vực hạn chế xe xăng, hoặc được sử dụng các làn đường ưu tiên vào giờ cao điểm. Những ưu đãi này sẽ giúp người dân thấy rõ lợi ích của việc sử dụng phương tiện không phát thải: không chỉ tiết kiệm chi phí vận hành mà còn thuận tiện hơn trong di chuyển hàng ngày.

Một vấn đề cốt lõi khác được đặt ra là hạ tầng trạm sạc. Để xe điện thực sự đi vào đời sống, mạng lưới trạm sạc cần được quy hoạch như một phần của hạ tầng giao thông thiết yếu, tương tự như các cây xăng hiện nay. Sự sẵn sàng của hạ tầng sẽ là yếu tố quyết định để người dân yên tâm trút bỏ tâm lý e ngại khi chuyển đổi từ xe động cơ đốt trong sang xe điện.

Mục tiêu cuối cùng của vùng phát thải thấp không chỉ là thay thế xe máy xăng bằng xe máy điện, mà là giảm thiểu phương tiện cá nhân để chuyển sang giao thông công cộng. Nhiều chuyên gia, nhà quản lý đều đồng thuận rằng, giao thông công cộng phải là "xương sống" của đô thị. Việc thiết lập vùng phát thải thấp phải song hành với việc nâng cao năng lực và chất lượng của hệ thống vận tải hành khách công cộng.

Hà Nội đang nỗ lực xanh hóa mạng lưới xe buýt và mở rộng hệ thống đường sắt đô thị. Khi các tuyến Metro đi vào hoạt động kết hợp với mạng lưới xe buýt điện và xe đạp công cộng, người dân sẽ có thêm nhiều lựa chọn di chuyển văn minh. Sự kết nối đa phương thức này chính là điều kiện cần để vùng phát thải thấp khả thi. Khi người dân có thể đi bộ ra ga tàu điện, hoặc đi xe buýt điện một cách thuận tiện, giá rẻ và đúng giờ, nhu cầu sử dụng xe cá nhân sẽ tự nhiên giảm xuống mà không cần các biện pháp cấm đoán cực đoan.

Việc Hà Nội chuẩn bị ban hành kế hoạch cụ thể về vùng phát thải thấp cùng sự hỗ trợ của công nghệ AI và các chính sách ưu đãi là một tín hiệu tích cực, cho thấy quyết tâm chính trị cao của thành phố trong việc giải quyết bài toán môi trường. Đây là một bước chuyển mình từ tư duy quản lý thụ động sang chủ động kiến tạo, lấy công nghệ và lợi ích người dân làm trung tâm.

Tuy nhiên, để chính sách này thành công, cần một lộ trình thực hiện bài bản và sự đồng thuận cao từ cộng đồng. Các chuyên gia khuyến nghị rằng TP cần truyền thông rõ ràng về lộ trình áp dụng, phân vùng hợp lý và đảm bảo các giải pháp hỗ trợ đến được đúng đối tượng. Chuyển đổi xanh là một quá trình đòi hỏi sự kiên trì, nhưng với những bước đi quyết liệt và khoa học như hiện nay, người dân Thủ đô hoàn toàn có quyền hy vọng vào một tương lai không xa, khi bầu trời Hà Nội sẽ trong xanh trở lại và giao thông đô thị sẽ văn minh, hiện đại hơn. Sự kết hợp giữa "bàn tay sắt" của công nghệ giám sát và "củ cà rốt" của chính sách ưu đãi hứa hẹn sẽ là công thức thành công cho cuộc cách mạng xanh tại Thủ đô.

Quý Nguyễn