Bước ngoặt hiện đại hóa hệ thống thủy lợi

Nhân viên Trạm bơm Tây Hưng 1 (xã Quảng Điền) vận hành nước phục vụ tưới, tiêu. Ảnh: Anh Xuân

Sẵn sàng bước vào thời kỳ mới

Tính đến cuối năm 2025, trên địa bàn thành phố Huế có khoảng 1.200 công trình thủy lợi, bao gồm 56 hồ chứa nước, 235 đập dâng, trên 515 trạm bơm điện và trạm bơm dầu, 500 cống, 181km đê biển và có hơn 1.475km kênh mương đã được đầu tư xây dựng, phục vụ cấp nước tưới, tiêu cho hơn 61.000ha/năm đất nông nghiệp, trong đó có khoảng 54.000ha lúa 1 đến 2 vụ, 2.330ha hoa màu và cây công nghiệp ngắn ngày; 4.405ha nuôi trồng thủy sản... Hệ thống các công trình thủy lợi nhỏ, thủy lợi nội đồng hiện có đã phát huy tối đa năng lực hoạt động so với nhiệm vụ thiết kế, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác phục vụ cấp nước tưới tiêu cho cây trồng đạt trên 95% và các ngành kinh tế - xã hội khác trên địa bàn, góp phần ổn định sản xuất, phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.

Tuy nhiên, hệ thống hạ tầng thủy lợi nhỏ, thủy lợi nội đồng dù đã được nâng cấp nhưng vẫn còn nhiều công trình xuống cấp do thiếu kinh phí duy tu thường xuyên. Đặc biệt, thực trạng quản lý vẫn còn phân tán với nhiều mô hình như hợp tác xã (HTX) dịch vụ nông nghiệp, tổ hợp tác dùng nước hoặc do UBND cấp xã trực tiếp quản lý. Nhiều tổ chức thủy lợi cơ sở hoạt động thiếu bền vững, năng lực cán bộ quản lý còn yếu cả về kỹ thuật lẫn kỹ năng tổ chức, và vấn đề tài chính luôn là bài toán khó khi khả năng thu phí thủy lợi nội đồng rất thấp. Chính từ thực tế này, việc áp dụng Thông tư 08 vào đầu năm 2026 là yêu cầu cấp thiết để tạo ra một cuộc cách mạng trong quản lý.

Có hiệu lực từ ngày 26/1/2026, Thông tư số 08 đã mang đến một khung pháp lý hoàn chỉnh và hiện đại hơn so với các quy định trước đây. Điểm cốt lõi của Thông tư này là đẩy mạnh vai trò chủ thể của tổ chức thủy lợi cơ sở, đảm bảo sự tham gia trực tiếp của người dân - những người hưởng lợi trực tiếp vào việc vận hành và bảo vệ hệ thống tưới tiêu.

Tại thành phố Huế, việc triển khai Thông tư 08/2026 không chỉ đơn thuần là thay đổi văn bản pháp lý mà là chuyển đổi tư duy quản lý. Mọi loại hình tổ chức và phương thức quản lý hiện nay sẽ phải tuân thủ nguyên tắc dân chủ: Chỉ được quyết định khi có ít nhất 75% thành viên đồng thuận. Toàn bộ người sử dụng sản phẩm, dịch vụ thủy lợi tại địa phương giờ đây nghiễm nhiên là thành viên của tổ chức thủy lợi cơ sở, tạo nên một cộng đồng cùng chung trách nhiệm. Quy định này giúp giải quyết triệt để tình trạng “cha chung không ai khóc” vốn là nguyên nhân dẫn đến sự xuống cấp nhanh chóng của các công trình nội đồng trước đây.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm mà ngành nông nghiệp thành phố đang triển khai là rà soát và củng cố các tổ chức thủy lợi cơ sở. Bộ máy quản lý mới phải được lựa chọn thông qua bầu cử dân chủ, đảm bảo tinh gọn và hiệu quả với các tổ chuyên môn về kinh tế và kỹ thuật tùy theo quy mô liên xã hay thôn.

Vận hành đa mục tiêu

Ngành nông nghiệp thành phố yêu cầu các tổ chức thủy lợi cơ sở phải xây dựng kế hoạch cấp, tiêu nước dựa trên nhu cầu thực tế của từng xứ đồng và đặc thù mùa vụ, có sự tham gia đóng góp ý kiến của người dân. Đáng chú ý, lịch trình điều tiết nước phải được thông báo công khai đến tận người dùng và sau mỗi vụ sản xuất, phải thực hiện đánh giá mức độ hài lòng về chất lượng dịch vụ.

Song song với đó, công tác bảo vệ công trình cũng được nâng lên một tầm cao mới. Các tổ chức thủy lợi cơ sở có trách nhiệm cắm mốc chỉ giới phạm vi bảo vệ công trình đối với các kênh có lưu lượng từ 5m3/s hoặc chiều rộng đáy từ 5m trở lên. Các cột mốc giới này, với ký hiệu “CTTL” và số hiệu chi tiết, sẽ là ranh giới pháp lý quan trọng để ngăn chặn tình trạng xâm lấn hành lang an toàn thủy lợi - một vấn đề khá nhức nhối tại các khu vực đang đô thị hóa nhanh của thành phố.

Việc triển khai Thông tư 08 còn gắn liền với mục tiêu dài hạn là hiện đại hóa hạ tầng nông thôn để thích ứng với biến đổi khí hậu. Thành phố Huế đang khuyến khích các tổ chức thủy lợi cơ sở ứng dụng công nghệ tưới tiên tiến, tiết kiệm nước và tham gia vào chuỗi liên kết sản xuất đối với cây trồng giá trị kinh tế cao. Các quy trình vận hành công trình giờ đây không chỉ phục vụ mục tiêu đơn lẻ mà phải đảm bảo “vận hành đa mục tiêu”: Vừa tưới tiêu, vừa ngăn mặn, đẩy mặn và cải thiện chất lượng nước.

Trong bối cảnh thời tiết ngày càng cực đoan, quy định về “tiêu nước đệm” - vận hành công trình để thoát trước một lượng nước khi có dự báo mưa lớn theo Thông tư 08 sẽ giúp thành phố chủ động hơn trong phòng, chống ngập úng cho các vùng trũng thấp. Sau 5 năm thực hiện quy trình vận hành, các tổ chức sẽ phải rà soát, đánh giá kết quả để kịp thời điều chỉnh cho phù hợp với thực tế nguồn nước và nhu cầu phát triển.

Nguyễn Đính