Sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin: Hướng tới minh bạch và hiệu quả

Khắc phục hạn chế trong công khai dữ liệu

Theo các chuyên gia, việc thực thi Luật Tiếp cận thông tin hiện nay đang gặp phải những khoảng trống xuất phát từ sự thiếu đồng bộ của hệ thống pháp luật. Theo đó, Luật Tiếp cận thông tin chưa được cập nhật và thống nhất với các luật mới ban hành như Luật Lưu trữ 2024, Luật Giao dịch điện tử 2023 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025. Điều này dẫn đến lúng túng trong việc xác định ranh giới giữa nghĩa vụ công khai thông tin và yêu cầu bảo mật dữ liệu cá nhân.

Bên cạnh đó, khái niệm "thông tin" trong luật còn mang tính khái quát, chưa phân định rõ với "dữ liệu" hay "tài liệu", trong khi việc phân loại các nhóm thông tin được tiếp cận, tiếp cận có điều kiện và không được tiếp cận còn chồng lấn với nhiều luật chuyên ngành như đất đai, đầu tư hay bảo vệ bí mật nhà nước.

Trong tổ chức thực thi, không ít ý kiến cho rằng, số cán bộ làm đầu mối cung cấp thông tin hiện nay hoạt động kiêm nhiệm, thường xuyên luân chuyển nên kỹ năng nghiệp vụ chưa chuyên sâu. Tỷ lệ từ chối cung cấp thông tin còn cao; quy trình tiếp nhận và giải quyết yêu cầu còn nặng về hình thức; hạ tầng số chưa được đầu tư đồng bộ, đặc biệt trong lĩnh vực đất đai... cũng là những điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Luật sư phổ biến quy định pháp luật cho người dân Thủ đô. Ảnh: Hà Lan

Báo cáo tổng kết 5 năm thi hành Luật Tiếp cận thông tin của Bộ Tư pháp chỉ ra rằng, mặc dù các bộ, ngành và địa phương đã có những nỗ lực nhất định, song cơ chế cung cấp thông tin theo yêu cầu vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Tỷ lệ từ chối cung cấp thông tin còn cao, thời gian giải quyết trong nhiều trường hợp kéo dài vượt quá thời hạn luật định, trong khi số lượng yêu cầu tiếp cận thông tin từ người dân và doanh nghiệp lại ở mức rất thấp.

Đáng lưu ý, nguyên nhân từ chối cung cấp thông tin thường được viện dẫn một cách chung chung, thiếu cơ sở thuyết phục. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người yêu cầu, mà còn làm giảm tính hiệu quả của Luật Tiếp cận thông tin.

Phân tích nguyên nhân sâu xa của thực trạng này, TS. Nguyễn Thị Thu Vân, nguyên Phó Viện trưởng Viện Pháp luật Kinh tế, Trường Đại học Tài chính - Ngân hàng Hà Nội cho rằng, việc thực thi Luật Tiếp cận thông tin đang chịu tác động đồng thời của các yếu tố: Khung pháp lý, thiết kế thể chế và văn hóa công vụ. Khi phải lựa chọn giữa việc cung cấp thông tin để thực hiện trách nhiệm giải trình và việc từ chối để bảo đảm an toàn cá nhân, không ít cán bộ có xu hướng chọn phương án thứ hai.

Khơi thông "điểm nghẽn" từ hạ tầng số

Trước những bất cập nêu trên, nhiều ý kiến cho rằng, việc sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin vào năm 2026 cần đi theo hướng thay đổi cấu trúc tiếp cận, thay vì chỉ điều chỉnh kỹ thuật. Thạc sĩ Lê Văn Hùng, Học viện Chính trị khu vực I đề xuất, nghiên cứu áp dụng nguyên tắc "cung cấp thông tin một phần", hay còn gọi là nguyên tắc tách biệt thông tin.

Các chuyên gia đánh giá, đây là giải pháp mang tính then chốt nhằm chấm dứt tình trạng "từ chối trọn gói". Khi được luật hóa, nguyên tắc này sẽ buộc cơ quan có thẩm quyền phải chủ động hơn trong việc bảo đảm quyền được biết của công dân, đồng thời thu hẹp tối đa phạm vi viện dẫn lý do bảo mật.

Số hóa hồ sơ giúp rút ngắn thời gian cung cấp thông tin cho người dân tại phường Cầu Giấy, Hà Nội. Ảnh: Hà Phong

Một vấn đề khác cũng được đặt ra một cách cấp thiết là phạm vi chủ thể có trách nhiệm cung cấp thông tin. Thạc sĩ Trần Nguyễn Phước Thông, Trường Đại học Văn Hiến cho rằng, tiếp cận thông tin là công cụ pháp lý quan trọng để nhận diện các quan hệ lợi ích phức tạp, qua đó góp phần phòng, chống tham nhũng và bảo đảm thị trường tài chính vận hành minh bạch.

Theo kiến nghị của Sở Tư pháp TP. Hồ Chí Minh, đối tượng áp dụng của Luật Tiếp cận thông tin cần được mở rộng, không chỉ dừng lại ở các cơ quan nhà nước mà bao gồm cả đơn vị sự nghiệp công lập, tổ chức sử dụng ngân sách nhà nước và các doanh nghiệp nhà nước.

Cùng với hoàn thiện thể chế, yếu tố công nghệ được xác định là nền tảng cho sự thay đổi phương thức tiếp cận thông tin. Nhiều ý kiến đề xuất, cần xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về cung cấp thông tin, tích hợp trực tiếp với Cổng dịch vụ công quốc gia. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ phân loại, cung cấp thông tin và chuẩn hóa quy trình phi định danh dữ liệu cá nhân cũng được xem là giải pháp cần thiết.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng, mọi cải cách về văn bản sẽ khó đạt hiệu quả nếu thiếu cơ chế giám sát thực chất. Theo đó, quá trình sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin cần bảo đảm sự tham gia thực chất của Nhân dân thông qua Mặt trận Tổ quốc trong hoạt động giám sát và phản biện xã hội. Đây được coi là "màng lọc" quan trọng nhằm nâng cao chất lượng chính sách.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến đề xuất, cần thiết lập một cơ chế giám sát độc lập, đi kèm với chế tài đủ mạnh đối với các hành vi từ chối cung cấp thông tin trái luật hoặc cố tình kéo dài thời hạn giải quyết. TS. Nguyễn Thị Hồng Miên, Phân hiệu Đại học Thái Nguyên tại Điện Biên nhấn mạnh rằng, việc sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin vào năm 2026, nếu được thực hiện theo hướng đồng bộ, lấy con người làm trung tâm và tận dụng sức mạnh của công nghệ số, sẽ góp phần hình thành một hệ sinh thái pháp luật minh bạch và hiệu quả hơn.

Thanh Điểu