Bước vào 'Vợ nhặt' từ cánh cửa điểm nhìn

Học sinh lớp 12 Trường THPT Phú Bình (Thái Nguyên). Ảnh minh họa: INT

Trong nghệ thuật trần thuật, điểm nhìn là một trong những yếu tố quyết định sức sống của tác phẩm, bởi nó định hướng cách người đọc tiếp nhận thế giới nhân vật và hiện thực được phản ánh.

Ở truyện ngắn “Vợ nhặt”, Kim Lân đã vận dụng linh hoạt điểm nhìn, từ bên ngoài đến bên trong, từ hiện tại đến quá khứ và cả viễn cảnh tương lai, để khắc họa sâu sắc bi kịch đói khát năm 1945 và vẻ đẹp nhân bản của con người.

Điểm nhìn tác giả - ngôi kể toàn tri, khách quan

Kim Lân lựa chọn hình thức kể chuyện ngôi thứ ba với người kể giấu mặt, đứng ở vị trí quan sát bên ngoài để thuật lại toàn bộ diễn biến. Cách kể này tạo nên không gian sáng tạo rộng mở, cho phép sự kiện, nhân vật và bối cảnh hiện lên tự nhiên, khách quan như chính đời sống.

Đặc biệt, điểm nhìn bên ngoài giúp tác phẩm đạt độ khách quan cao. Người kể lặng lẽ quan sát, bao quát nhiều phương diện của hiện thực và tái hiện chúng theo mạch phát triển tự nhiên. Trung tâm câu chuyện là sự kiện anh Tràng “nhặt” được vợ giữa nạn đói 1945 - biến cố kết nối các nhân vật, đồng thời phơi bày bức tranh xã hội tang thương.

Ngay từ mở đầu, Kim Lân đặt người đọc vào bầu không khí ảm đạm của nạn đói: màu xanh xám của xác người, bóng ma vất vưởng, mùi gây gây bao trùm không gian. Trong khung cảnh ấy, Tràng hiện lên như một điểm sáng ngược chiều: gã dân ngụ cư nghèo, thô kệch bỗng tìm được niềm vui nhỏ nhoi khi dẫn người đàn bà lạ về làm vợ. Chi tiết vừa bất thường, vừa bi hài, đồng thời hé mở ánh sáng nhân bản của truyện.

Chữ “nhặt” trong nhan đề “Vợ nhặt” không chỉ gợi sự tình cờ, rẻ rúng của thân phận con người giữa nạn đói, mà còn mở ra một tình thế trớ trêu: chỉ sau vài bát bánh đúc và câu hò nửa đùa nửa thật, một người phụ nữ đã thành “vợ”. Sự phi lý ấy phản chiếu bi kịch lịch sử, nơi giá trị con người bị hạ thấp đến mức có thể “nhặt” được giữa chợ đời.

Nhưng Kim Lân không dừng lại ở gam màu bi thương. Đằng sau tình huống éo le là khát vọng được sống, được nương tựa, được yêu thương. Nạn đói có thể đẩy con người tới bờ vực, nhưng không thể dập tắt khao khát về mái ấm, về niềm tin vào ngày mai. Câu chuyện gửi gắm thông điệp nhân văn sâu sắc: giữa cái đói khủng khiếp, con người vẫn hướng đến sự sống, đến hạnh phúc, vẫn cố “sống cho ra người”.

Nhìn bề ngoài, người kể chuyện giữ giọng điệu trung tính, chỉ thuật lại sự việc. Nhưng ẩn sau lối kể khách quan ấy là tấm lòng đau đáu của Kim Lân: thương cảm phận người cơ cực và trân trọng phẩm giá, niềm tin sống của họ. Sự kết hợp giữa điểm nhìn khách quan và rung cảm chủ quan ấy đã tạo nên sức ngân vang đặc biệt cho “Vợ nhặt”.

Sự chuyển dịch điểm nhìn

Điểm hấp dẫn của “Vợ nhặt” không chỉ nằm ở điểm nhìn khách quan của người kể chuyện, mà còn ở sự dịch chuyển linh hoạt từ bên ngoài vào nội tâm nhân vật. Nhờ đó, tác phẩm vừa dựng lên bức tranh hiện thực ám ảnh, vừa soi chiếu được chiều sâu tâm hồn con người.

Bà cụ Tứ là nhân vật đầu tiên được nhà văn trao cho điểm nhìn nội tâm. Từ dáng vẻ “lọng khọng đi vào ngõ, vừa đi vừa lẩm bẩm tính toán” đến khoảnh khắc bắt gặp người đàn bà lạ ngồi nơi đầu giường con trai, bà hiện lên với tâm trạng ngạc nhiên, bàng hoàng, liên tiếp tự hỏi để lý giải tình huống bất ngờ.

Điểm nhìn sau đó đi sâu vào những giằng xé trong lòng người mẹ nghèo: vui vì con có vợ, nhưng lại tủi phận vì không lo liệu được chút gì cho con; tủi vì con phải lấy vợ trong cảnh đói khát, không cưới hỏi, không mâm cao cỗ đầy.

Thế nhưng chính trong nỗi khốn khó ấy, bà cụ lại cất lên lời cảm thông đầy nhân ái: “Ừ, thôi thì các con đã phải duyên phải kiếp với nhau u cũng mừng lòng”. Câu nói mộc mạc mà ấm áp không chỉ xóa đi mặc cảm của đôi vợ chồng trẻ, mà còn nâng cuộc hôn nhân “nhặt” lên thành một sự gắn bó chính đáng, chan chứa tình người.

Qua điểm nhìn nội tâm nhân vật, người đọc nhận ra ở bà cụ Tứ tình mẫu tử sâu nặng, lòng vị tha và cả niềm tin âm ỉ vào một ngày mai tươi sáng - ánh sáng nhân bản mà Kim Lân gửi gắm trong tác phẩm.

Sự dịch chuyển điểm nhìn tiếp tục hướng vào Tràng - nhân vật trung tâm của truyện. Từ một gã dân ngụ cư nghèo khó, thô kệch, Tràng hiện lên với những biến đổi nội tâm đầy bất ngờ. Ban đầu, hắn “sờ sợ”, lo rằng bản thân còn chưa lo xong, huống hồ nuôi thêm vợ.

Nhưng chỉ bằng một cái tặc lưỡi, Tràng chấp nhận “đèo bòng” - bởi sâu trong đó là khát khao có mái ấm, có người bầu bạn giữa những ngày đói khát. Niềm vui mới khiến gương mặt Tràng bừng sáng, ánh mắt long lanh, nụ cười tủm tỉm lặp lại nhiều lần trong tác phẩm.

Sáng hôm sau, Tràng thấy “êm ái lửng lơ”, nhận ra căn nhà vốn tiêu điều nay bỗng trở nên ấm cúng lạ thường. Từ niềm vui ấy, trong hắn trỗi dậy ý thức trách nhiệm: “Bây giờ hắn mới thấy hắn nên người, hắn thấy hắn có bổn phận phải lo lắng cho vợ con sau này”. Qua điểm nhìn nội tâm, sự chuyển biến của Tràng hiện lên rõ rệt: từ một kẻ lam lũ, vô định, trở thành người đàn ông biết yêu thương, biết gánh vác.

Điểm nhìn còn mở rộng sang cộng đồng xóm ngụ cư. Trẻ con hồn nhiên trêu “chông vợ hài”, dân làng thì xôn xao bàn tán, vừa tò mò vừa lo lắng cho đôi vợ chồng mới. Giữa nạn đói khi cái chết luôn rình rập, sự xuất hiện của một cuộc hôn nhân - dù kỳ lạ và éo le - vẫn thổi vào không khí ảm đạm chút sinh khí, hé mở một niềm hi vọng mong manh.

Sự dịch chuyển linh hoạt từ điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện sang điểm nhìn bên trong của từng nhân vật giúp “Vợ nhặt” dung hòa được tính khách quan với chiều sâu chủ quan.

Câu chuyện vì thế không đơn tuyến mà giàu lớp lang, tạo được sức gợi mạnh mẽ. Người đọc vừa cảm nhận trọn vẹn bức tranh hiện thực tang thương, vừa đồng cảm với những rung động tinh tế trong tâm hồn nhân vật. Đây cũng là yếu tố quan trọng làm nên sức hấp dẫn và giá trị nhân văn bền vững của tác phẩm.

Học sinh khối lớp 12 của TPHCM tựu trường năm học 2025 - 2026. Ảnh minh họa: INT

Điểm nhìn không gian và thời gian

Trong “Vợ nhặt”, Kim Lân xây dựng không gian chủ yếu xoay quanh xóm ngụ cư và căn nhà nghèo của bà cụ Tứ. Những địa điểm như quán nước ở cổng chợ tỉnh, nhà kho, dốc tỉnh - nơi Tràng gặp gỡ thị - đều gợi cảm giác chật chội, tối tăm và ngột ngạt. Không gian làng xóm hiện lên với chợ tàn, đường sá vương vãi xác người, những căn nhà xiêu vẹo; tiêu biểu nhất là ngôi nhà vắng teo của bà cụ Tứ, chỉ có tấm phên rách, mảnh vườn mọc đầy cỏ dại, đồ đạc ngổn ngang.

Đó không chỉ là bối cảnh của một gia đình riêng lẻ mà còn là lát cắt thu nhỏ của hàng vạn mái nhà nông dân Việt Nam trong nạn đói 1945. Hiện thực khốc liệt được tái hiện gián tiếp qua không gian ấy, gợi nhớ thảm cảnh hai triệu người chết đói. Nhưng giữa bóng tối, tác phẩm vẫn ánh lên tình thương, khát vọng sống và niềm hy vọng qua hình ảnh Tràng, thị và bà cụ Tứ.

Thời gian trong tác phẩm cũng được tổ chức linh hoạt theo trình tự quá khứ - hiện tại - tương lai. Quá khứ gồm những lần Tràng đẩy xe bò qua nhà kho, quen biết thị qua những câu hò vui miệng và lần gặp gỡ bất ngờ dẫn tới bốn bát bánh đúc “đãi” thị. Hiện tại là hành trình đưa nhau về nhà trong cái đói rét quấn riết, bóng tối tràn ngập, như báo hiệu sự mịt mù của ngày mai.

Nhưng phía trước vẫn thấp thoáng tương lai: hình ảnh đám đông đói khổ kéo nhau đi theo lá cờ đỏ - biểu tượng của cách mạng, của khát vọng đổi đời. Ánh sáng ấy dù còn mờ xa nhưng đủ để gieo vào lòng người niềm tin về một viễn cảnh khác, vượt lên trên đói khát và cái chết.

Sự dịch chuyển điểm nhìn theo thời gian giúp câu chuyện không bị đóng khung trong một khoảnh khắc, mà mở rộng ra nhiều chiều kích. Quá khứ đan xen với hiện tại, tương lai phảng phất trong hồi tưởng và dự cảm, tạo nên cái nhìn trọn vẹn hơn về cuộc đời nhân vật. Nhờ đó, người kể chuyện không chỉ thuật lại sự kiện, mà còn khắc họa gốc gác, diễn biến tâm lý và chiều sâu nội tâm, mở ra cho người đọc khả năng thấu cảm rộng hơn.

Bằng sự linh hoạt trong tổ chức điểm nhìn, Kim Lân đã khắc họa một cách đa chiều hình ảnh con người nông thôn giữa nạn đói. Khi điểm nhìn đặt ở bên ngoài, khi thâm nhập vào nội tâm, lúc lại phối hợp cả hai, nhà văn cho thấy khả năng kể chuyện tinh tế và sắc sảo.

Từ bà cụ Tứ với tấm lòng bao dung, Tràng với nét ngờ nghệch mà ấm áp, đến thị với niềm khao khát nương tựa, mỗi nhân vật đều hiện lên chân thật, sinh động nhờ cách dẫn chuyện uyển chuyển ấy.

Chính sự đa dạng của điểm nhìn làm cho lời văn vừa khách quan, vừa giàu cảm xúc; đồng thời khiến chủ đề, tư tưởng tác phẩm mở rộng hơn, gợi nhiều liên tưởng về thân phận, tình người và sức sống của cộng đồng.

Với người đọc hôm nay, tìm hiểu điểm nhìn trong “Vợ nhặt” không chỉ là tiếp cận một khái niệm thi pháp, mà còn là cách đi sâu hơn vào tầng nghĩa nội dung và nghệ thuật. Điểm nhìn giúp nhận ra sự thống nhất giữa hình thức kể chuyện và tư tưởng nhân đạo của tác phẩm, soi sáng những lớp ý nghĩa ẩn sau câu chữ.

Vì vậy, khi đọc - hiểu bất kỳ tác phẩm tự sự nào, việc chú ý đến điểm nhìn của người trần thuật luôn mở ra những hướng tiếp cận phong phú, giúp ta nắm bắt rõ hơn giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo cũng như tài năng của nhà văn.

“Vợ nhặt” của Kim Lân, vì thế, không chỉ là câu chuyện về cái đói năm 1945, mà còn là bản trường ca về sức sống bền bỉ, tình thương ấm áp và niềm tin vào ngày mai - tất cả được thể hiện qua một nghệ thuật tự sự đặc sắc, nơi điểm nhìn trở thành linh hồn của tác phẩm.

Nguyễn Đình Ánh (Trường THPT Nghi Lộc 2, Phúc Lộc, Nghệ An)