'Cá có chân' 375 triệu năm tuổi khiến lịch sử tiến hóa phải viết lại

Nếu có thể quay ngược thời gian về kỷ Devon, chúng ta có thể bắt gặp một sinh vật trông giống sự pha trộn kỳ lạ giữa cá và cá sấu. Đó là Tiktaalik roseae, loài cá vây thùy nổi tiếng được phát hiện tại đảo Ellesmere thuộc Bắc Cực Canada. Hóa thạch của nó được công bố năm 2006 và nhanh chóng trở thành một trong những phát hiện quan trọng nhất giúp giải thích quá trình động vật có xương sống chuyển từ nước lên đất liền.

Ảnh: livescience

Tiktaalik có nhiều đặc điểm rất “cá”: cơ thể phủ vảy, có vây và hàm, nhưng đồng thời lại sở hữu hàng loạt đặc điểm giống động vật bốn chân. Đầu của nó dẹt và rộng, cổ có khả năng cử động, còn phần vây trước chứa những cấu trúc xương tương tự xương cánh tay, khuỷu tay và cổ tay.

Chính phần vây này khiến Tiktaalik trở nên đặc biệt. Nó chưa phải là một chiếc chân thực sự, bởi vẫn mang các đặc điểm của vây cá, nhưng các khớp và xương bên trong cho phép vây có thể thay đổi tư thế, thậm chí chống xuống nền đáy. Nghiên cứu trên Nature cho thấy cấu trúc này có thể thực hiện tư thế giống một chi nâng đỡ cơ thể.

Ảnh: sci

Nói cách khác, “chân” không xuất hiện đột ngột. Những thành phần cơ bản của chi đã được tiến hóa từng bước ngay trong cơ thể các loài cá cổ đại. Tiktaalik là một trong những hóa thạch cho chúng ta nhìn thấy rõ quá trình chuyển tiếp ấy.

Nhưng câu chuyện còn thú vị hơn sau khi các nhà khoa học tìm thấy phần thân sau của Tiktaalik. Năm 2014, nghiên cứu về xương chậu cho thấy loài cá này có một khung chậu lớn và có khả năng vận động đáng kể, cùng với vây sau có thể đóng vai trò quan trọng trong việc đẩy cơ thể. Điều đó gợi ý rằng những chuyển biến liên quan đến vận động bằng bốn chi có thể đã bắt đầu ở cá trước khi những động vật bốn chân thực sự xuất hiện.

Ảnh: deviantart

Tuy nhiên, gọi Tiktaalik là “ông tổ trực tiếp của con người” sẽ không chính xác. Các nhà khoa học xem nó là một thành viên gần nhánh dẫn tới động vật bốn chân, chứ chưa thể khẳng định nó là tổ tiên trực tiếp của bất kỳ loài hiện đại nào. Có thể nhiều dòng cá khác nhau cũng đã cùng thử nghiệm những giải pháp tiến hóa tương tự trong thời kỳ này.

Điều kỳ diệu của Tiktaalik nằm ở chỗ khác: trong một chiếc vây vẫn còn là vây cá, chúng ta đã có thể nhìn thấy hình dáng sơ khai của cánh tay và bàn tay sau này.

Từ những vùng nước nông của kỷ Devon, một cuộc cách mạng tiến hóa âm thầm đã bắt đầu. Và hàng trăm triệu năm sau, những hậu duệ xa xôi của những sinh vật như Tiktaalik sẽ dùng chính cấu trúc ấy để bò, chạy, leo trèo, cầm nắm – và cuối cùng viết nên lịch sử của chính mình.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước