Kiệt tác tượng nữ thần cao 11 m từng làm chấn động Hy Lạp

Tác giả: E H Gombrich

Câu chuyện nghệ thuật E. H. Gombrich

Tác phẩm kể về lịch sử nghệ thuật châu Âu từ thời cổ đại đến hiện đại, được tác giả khảo sát và đánh giá trong các lĩnh vực khác nhau như hội họa, điêu khắc, kiến trúc… song hành với những chuyển biến và giao thoa của các nền văn hóa, chính trị, và tôn giáo. Sách có nguồn tư liệu phong phú về các tác phẩm đáng chú ý, những tên tuổi tài năng, những trường phái, phong cách đặc sắc trong dòng chảy nghệ thuật.

Kiệt tác tượng nữ thần cao 11 m từng làm chấn động Hy Lạp

Được làm từ vàng, ngà voi và đá quý, bức tượng Athena của Pheidias không chỉ gây kinh ngạc mà còn định nghĩa lại khái niệm về thần linh.

Danh tiếng của điêu khắc gia Pheidias dựa trên những tác phẩm mà theo thời gian đáng tiếc đã không còn tồn tại. Dù sao, chúng ta hãy cố gắng tưởng tượng xem chúng như thế nào, bởi vì chúng ta cũng thường dễ quên đi mục đích của nghệ thuật Hy Lạp thời kỳ đó.

Kinh Thánh có nhắc đến việc các nhà tiên tri đã kịch liệt phản đối tật sùng bái ngẫu tượng¹, nhưng chúng ta không thật sự kết nối để hiểu được hàm ý chắc chắn của những từ ngữ này. Chẳng hạn, có nhiều đoạn giống như đoạn trích dưới đây từ bản Kinh Thánh của Jeremiah (x. 3 – 5):

Các tục lệ của con người thường rỗng tuếch: một người chặt cái cây ra khỏi khu rừng, công việc tay chân đơn giản của người thợ với cây rìu. Họ trang hoàng nó với vàng và bạc; đóng chặt nó lại với đinh và búa để nó không di chuyển được. Chúng đứng thẳng như những cây cọ nhưng không nói được; chúng phải được mang vác vì chẳng tự đi đâu được. Đừng sợ hãi chúng; bởi chúng không ác độc, cũng chẳng biết đến lòng tốt.

Jeremiah đề cập đến tật sùng bái ngẫu tượng ở vùng Lưỡng Hà, với các bức tượng thần được tạo ra từ gỗ và kim loại quý. Điều này cũng có thể được áp dụng gần như hoàn toàn vào những tác phẩm của Pheidias, vốn ra đời chỉ vài thế kỷ sau thời đại của nhà tiên tri.

Khi đi dọc hành lang bảo tàng và ngắm nhìn các bức tượng cẩm thạch trắng cổ đại trong các bảo tàng rộng lớn, chúng ta thường quên rằng trong số đó có những ngẫu tượng mà Kinh Thánh nói tới: Rằng có những con người đã quỳ lạy trước chúng, rằng những sự hy sinh tế lễ cũng diễn ra trước chúng trong quá trình cầu thần chú kỳ lạ, hàng nghìn và chục nghìn tín đồ đã đến với chúng, mang theo niềm hy vọng và nỗi sợ hãi trong tim họ, tự hỏi - như nhà tiên tri nói - liệu những bức tượng này, hình ảnh ghi tạc này có đúng là những vị thần đối với họ.

[...]

Bức tượng Nữ thần Athena đặt tại Đền Parthenon. Ảnh Wikipedia.

Các bức tượng điêu khắc trong bảo tàng của chúng ta ngày nay đa phần chỉ là bản phục dựng vào thời La Mã với mục đích làm quà lưu niệm cho khách du lịch hay các nhà sưu tập, hoặc để trang trí cho vườn tược và nhà tắm công cộng.

Dù sao, chúng ta cũng nên biết ơn những bản sao này vì ít nhất chúng phần nào cho thấy các tuyệt tác nghệ thuật nổi tiếng Hy Lạp trông như thế nào; nhưng những bản phục dựng ấy cũng có thể phản tác dụng, trừ khi chúng ta chịu sử dụng trí tưởng tượng của mình.

Những bức tượng này chịu trách nhiệm phần lớn cho quan điểm phổ biến rằng nghệ thuật Hy Lạp trông không có sức sống, thiếu chân thực và vô vị, và rằng các bức tượng Hy Lạp đều có vẻ ngoài trắng bệch với cái nhìn vô hồn, gợi liên tưởng đến các bản vẽ của một lớp học mỹ thuật theo kiểu cũ.

Chẳng hạn, bản sao chép La Mã duy nhất về bức tượng nữ thần Pallas Athena mà Pheidias đã tạo ra cho đền thờ nữ thần tại đền Parthenon trông không ấn tượng lắm.

Chúng ta phải đọc những dòng miêu tả bản gốc và cố hình dung cho chính xác: một hình người khổng lồ bằng gỗ, cao xấp xỉ 11 mét, bằng chiều cao một cái cây, được bao phủ với những chất liệu quý giá - áo giáp và phục trang làm từ vàng và ngà voi.

Tấm khiên và các phần của áo giáp đều ánh lên màu sắc lấp lánh và mạnh mẽ, chưa kể đôi mắt nữ thần được làm từ những loại đá đầy sắc màu. Có một con quái vật sư tử đầu chim trên chiếc mũ vàng của nữ thần, và những con mắt của một con rắn khổng lồ cuộn mình bên trên cái khiên, dĩ nhiên, cũng ánh lên màu đá.

Khi một người bước vào ngôi đền và thấy mình mặt đối mặt với bức tượng khổng lồ này, hẳn phải cảm thấy kinh ngạc pha lẫn dị thường. Hiển nhiên là có một điều gì đó gần như nguyên thủy và hoang dại về những điểm nét trên bức tượng, điều mà vẫn liên kết một tượng thần kiểu này với những điều mê tín cổ xưa mà nhà tiên tri Jeremiah đã phản đối.

Nhưng những niềm tin nguyên thủy về các vị thần như những quỷ thần quyền năng ẩn trong bức tượng đã không còn quan trọng nữa. Cách Pheidias quan sát và tạo ra tượng Pallas Athena không đơn thuần là ngẫu tượng thần thánh. Từ những gì chúng ta được biết, ấn tượng trang nghiêm của công trình này gieo vào tâm trí người xem một ý niệm khác về nét đặc trưng và ý nghĩa của các vị thần.

Nữ thần Athena của Pheidias thực sự mang dáng vóc của một con người vĩ đại. Quyền năng của bà không nằm ở ma thuật, mà ở vẻ đẹp. Mọi người đã nhận ra ở thời điểm đó nghệ thuật của Pheidias mang đến cho thần dân Hy Lạp một khái niệm mới về thánh thần.

----------------------------------------

1. Nguyên văn: "worship of idols". Theo nghĩa cổ xưa thì "idol" là tượng thần, hình tượng hay hình ảnh thể hiện những đối tượng được tôn thờ, sùng bái; trong triết học, từ này có thể có nghĩa là một dạng định kiến nào đó gây cản trở suy nghĩ rõ ràng.

2. Nguyên văn: "heathen gods", để chỉ các vị thần ngoại đạo, tín ngưỡng đa thần thời Hy Lạp cổ đại. Các tín đồ ngoại đạo tin vào sự hiện hữu của nhiều vị thần thay vì chấp nhận hệ tôn giáo độc thần. (ND)