Các đô thị xoay xở 'hạ nhiệt' nắng nóng cực đoan

Anh, Ireland và Pháp ghi nhận nhiệt độ cao chưa từng thấy trong tháng 5/2026. Ảnh: Alex Lentati/LNP

Theo AP, các đô thị toàn cầu trở nên nóng hơn đáng kể so với khu vực xung quanh do “hiệu ứng đảo nhiệt đô thị” - hiện tượng bê tông, nhựa đường và các vật liệu xây dựng hấp thụ rồi giữ nhiệt từ ánh nắng mặt trời.

Theo dự báo, đến năm 2050, hơn 3,5 tỷ người sẽ chịu ảnh hưởng của các đợt nắng nóng cực đoan, trong đó một nửa sống tại đô thị.

Theo Euronews, khi các đợt nắng nóng cực đoan ngày càng nghiêm trọng tại châu Âu, nhiều thành phố đang phát triển mạng lưới “trú ẩn khí hậu” nhằm bảo vệ người dân dễ bị tổn thương.

Tại Barcelona (Tây Ban Nha), khoảng 400 điểm trú ẩn được bố trí trong thư viện, bảo tàng, trung tâm thể thao và trung tâm thương mại, cung cấp điều hòa, nước uống miễn phí và chỗ nghỉ cho người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh nền.

Mô hình này dần lan rộng tại nhiều nơi. Bucharest (Romania) triển khai kế hoạch xây dựng hệ thống trú ẩn khí hậu để ứng phó các đợt nhiệt độ tăng cao. Bangkok (Thái Lan) mở tới 255 “trung tâm làm mát” toàn thành phố vào mùa hè 2026 để người dân có thể vào nghỉ ngơi miễn phí, uống nước, sơ cứu y tế hoặc tránh nắng trong khung giờ nóng nhất.

Theo Constructconnect, chính quyền thành phố San Antonio (Mỹ) triển khai chương trình “Cool Pavement” trị giá 5 triệu USD nhằm phủ vật liệu phản xạ nhiệt lên hơn 35km các tuyến đường nóng nhất thành phố. Những khu vực thiếu cây xanh và bóng râm tại đây từng ghi nhận nhiệt độ mặt đường cao hơn tới 110C so với nơi khác. Việc thay đổi vật liệu mặt đường được kỳ vọng sẽ giúp giảm nhiệt đáng kể cho các khu dân cư đông đúc.

Ở góc độ kiến trúc, những “vườn thẳng đứng” đang nổi lên như giải pháp làm mát đô thị đầy triển vọng. Không chỉ tạo điểm nhấn thẩm mỹ cho các tòa nhà, những bức tường phủ cây xanh còn giúp giảm nhiệt, hạn chế hấp thụ bức xạ mặt trời và cải thiện chất lượng không khí.

Giữa các đô thị ngày càng chật chội bởi bê tông và kính, các “mảng xanh thẳng đứng” góp phần hấp thụ khí CO₂, giảm bụi mịn và tạo môi trường sống cho chim, côn trùng, mang thiên nhiên trở lại giữa lòng thành phố.

Chuyên gia người Tây Ban Nha Ignacio Solano cho biết, dù châu Âu là nơi tiên phong phát triển mô hình này từ thập niên 1980, song các thành phố Mỹ Latin mới là nơi đưa khái niệm vườn thẳng đứng lên quy mô lớn. Những thành phố như Buenos Aires hay Mexico City hiện sở hữu hàng trăm công trình phủ xanh mặt đứng.

Một trong những biểu tượng nổi bật của xu hướng này là Bosco Verticale tại Milan (Ý) với hơn 21.000 cây xanh và bụi cây trên hai tòa tháp dân cư, có khả năng hấp thụ gần 20.000kg carbon mỗi năm và trở thành nơi trú ngụ của nhiều loài chim.

Cạnh đó, nhiều thành phố còn thay đổi cả cách quản lý đô thị. Mỹ tiên phong xây dựng mô hình “Quan chức phụ trách ứng phó nắng nóng” (Chief Heat Officer - CHO). Những người đảm nhiệm vị trí này có nhiệm vụ điều phối các giải pháp chống nóng trong toàn thành phố, thúc đẩy chương trình bảo vệ người dân trước nhiệt độ cực đoan và triển khai sáng kiến giảm thiểu rủi ro khí hậu. “Nối gót” Mỹ, Athens (Hy Lạp) là thành phố đầu tiên ở châu Âu bổ nhiệm chức danh này.

Người dân nghỉ tránh nắng dưới bóng râm tại New Delhi (Ấn Độ). Ảnh: Hindustan Times/Getty Images

Trong khi đó, đợt nắng nóng cực đoan khiến nhiệt độ tăng vọt tại nhiều vùng của Ấn Độ, hàng triệu người phải sống trong cảnh ngột ngạt, ít nhất 16 người thiệt mạng. Chính quyền nhiều bang phát cảnh báo sớm qua tin nhắn, truyền hình và phát thanh khi nhiệt độ tăng cao. Các địa phương điều chỉnh giờ học, giờ làm, hạn chế lao động ngoài trời trong khung giờ từ 11 - 16h.

Chống nóng đô thị giờ đây không chỉ là câu chuyện lắp thêm điều hòa hay dựng các điểm tránh nóng tạm thời. Đó là bài toán về tư duy phát triển thông qua quy hoạch lại không gian sống, tăng diện tích cây xanh, thay đổi vật liệu xây dựng và đặt sức khỏe con người vào trung tâm chiến lược đô thị.

Thành phố của tương lai sẽ không chỉ cạnh tranh bằng tốc độ tăng trưởng hay những tòa nhà cao tầng, mà còn bằng khả năng giúp cư dân sống an toàn trước khí hậu cực đoan.

Giai đoạn 2023-2025 là những năm nóng nhất từng được ghi nhận toàn cầu. Trên khắp châu Á, ước tính hơn 70% lực lượng lao động phải tiếp xúc với nhiệt độ quá cao trong quá trình làm việc, trong đó lao động phi chính thức là nhóm dễ tổn thương nhất. Tác động đặc biệt nghiêm trọng tại Ấn Độ, nơi gần 90% người lao động làm việc trong khu vực kinh tế phi chính thức.