Các nhà máy Trung Quốc 'mọc lên như nấm' tại châu Phi

Làn sóng đầu tư ra nước ngoài đang mở ra hướng đi mới cho nhiều doanh nghiệp Trung Quốc khi thị trường nội địa ngày càng cạnh tranh gay gắt. Tại châu Phi, nơi nhu cầu về cơ sở hạ tầng, nhà ở và hàng hóa công nghiệp tiếp tục tăng, các doanh nghiệp này có cơ hội mở rộng thị trường, tận dụng nguồn cầu mới và giảm bớt áp lực từ tình trạng dư thừa công suất trong nước.

Nhà máy đóng gói của Suntory tại thành phố Tatu. Ảnh: Kate Kariuki/FT.

Dòng vốn Trung Quốc chuyển hướng sang sản xuất

Trong hành trình tìm địa điểm xây dựng nhà máy may mặc quy mô lớn cho Zhende Medical, doanh nghiệp niêm yết tại Thượng Hải, ông Wu Jianfei đã khảo sát nhiều quốc gia Đông Nam Á trước khi cân nhắc Maroc, Ai Cập, Ethiopia và Kenya.

Cuối cùng, ông chọn Tatu City, khu công nghiệp nằm ở ngoại ô Nairobi, thủ đô của Kenya. Tại đây, trên khu đất từng là đồn điền, các nhà máy đang sản xuất nhiều mặt hàng, từ thiết bị y tế, tấm pin năng lượng mặt trời đến bình chứa khí đốt và xe tải.

Quyết định của ông Wu phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét: doanh nghiệp Trung Quốc không chỉ tham gia khai khoáng hay xây dựng hạ tầng tại châu Phi, mà còn trực tiếp đầu tư vào sản xuất. Khác với giai đoạn trước, khi các dự án cơ sở hạ tầng được nhà nước Trung Quốc tài trợ trở thành biểu tượng nổi bật cho sự hiện diện của Bắc Kinh, làn sóng hiện nay có sự tham gia đáng kể của khu vực tư nhân.

Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, đầu tư trực tiếp của nước này vào lĩnh vực sản xuất tại châu Phi đạt gần 8 tỷ USD năm 2025, tăng hơn 50% so với năm 2016. Dữ liệu của công ty nghiên cứu Rhodium Group cũng cho thấy năm ngoái, vốn Trung Quốc rót vào sản xuất và chế biến tại châu Phi đạt 7,7 tỷ USD, vượt mức 4,8 tỷ USD dành cho khai thác tài nguyên.

Kenya đang trở thành một điểm đến đáng chú ý. Theo Cơ quan Đầu tư Kenya, hơn 350 doanh nghiệp Trung Quốc hoạt động tại nước này, với tổng giá trị các dự án được công bố lên tới 11 tỷ USD. Hơn một nửa số doanh nghiệp tập trung vào sản xuất.

Lao động tại châu Phi có thêm việc làm. Ảnh: KT.

Tại Tanzania, tổng vốn đầu tư từ Trung Quốc kể từ năm 2017 đạt 12,5 tỷ USD, trong đó khoảng hai phần ba đổ vào lĩnh vực sản xuất, theo Cơ quan Đầu tư Tanzania. Một số nhà máy tại đây có quy mô hơn 1 km, chuyên sản xuất gạch men, thủy tinh và thép.

Gilead Teri, người đứng đầu Cơ quan Đầu tư Tanzania, cho biết đầu tư từ Trung Quốc đã tạo ra khoảng 150.000 việc làm trong lĩnh vực sản xuất tại nước này. Theo ông, các doanh nghiệp bị thu hút bởi nguồn lao động giá rẻ, tài nguyên dồi dào và khả năng tiếp cận những thị trường phương Tây thông qua các thỏa thuận thương mại. Bên cạnh đó, tình trạng dư thừa công suất và lợi nhuận giảm tại Trung Quốc cũng thúc đẩy doanh nghiệp tìm kiếm cơ hội ở nước ngoài.

Quan hệ thương mại ngày càng sâu sắc tạo thêm động lực cho xu hướng này. Kim ngạch thương mại Trung Quốc - châu Phi đạt 348 tỷ USD năm 2025, tăng 17,7% so với năm trước.

Cơ hội việc làm đi cùng những thách thức

Với các nhà đầu tư Trung Quốc, Kenya có lợi thế về hạ tầng logistics, cảng biển Mombasa và các ưu đãi dành cho doanh nghiệp tại đặc khu kinh tế. Những yếu tố này đã thuyết phục ông Wu lựa chọn Kenya thay vì các địa điểm khác.

Tại Maroc, chi phí nhân công và đất đai cao hơn; tại Ai Cập, thủ tục hành chính phức tạp; còn Ethiopia đối mặt với bất ổn sau cuộc nội chiến giai đoạn 2020-2022 và mất quyền tiếp cận một số ưu đãi thuế quan của Mỹ theo Đạo luật Tăng trưởng và Cơ hội châu Phi (AGOA).

Nhà máy Zhende tại Tatu City đi vào hoạt động từ năm 2022, sản xuất áo choàng phẫu thuật, băng gạc và các sản phẩm y tế dùng một lần để xuất khẩu sang châu Phi, Mỹ và châu Âu. Cơ sở này đang nằm trong giai đoạn hai của dự án đầu tư trị giá 100 triệu USD, dự kiến tạo tổng cộng 8.000 việc làm.

Trong một bước mở rộng dọc chuỗi cung ứng, năm ngoái, ông Wu thành lập doanh nghiệp riêng chuyên in ấn, dán nhãn và sản xuất bao bì carton ngay cạnh nhà máy cũ. Ông kỳ vọng khai thác khoảng trống trị giá 200 triệu USD trên thị trường khu vực đối với các sản phẩm bao bì chất lượng cao.

Các doanh nghiệp sản xuất xe điện cũng bắt đầu tìm đến Kenya. Trong tháng này, chính phủ Kenya thống nhất khung thỏa thuận trị giá 3 tỷ USD với Geely Auto Group. Theo kế hoạch, tập đoàn Trung Quốc sẽ xây dựng các nhà máy lắp ráp có công suất 50.000 ô tô và 100.000 xe máy mỗi năm, đồng thời phát triển mạng lưới trạm sạc năng lượng mặt trời trên toàn quốc.

Tuy nhiên, làn sóng đầu tư không phải lúc nào cũng mang lại lợi nhuận bền vững. Chi phí điện năng và nguyên liệu đầu vào vẫn là rào cản lớn đối với quá trình công nghiệp hóa tại châu Phi. Thị trường phân mảnh cũng khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi mở rộng quy mô và phân phối sản phẩm.

Trong ngành chế biến gỗ, hơn 100 doanh nghiệp Trung Quốc đang hoạt động tại Kenya, Tanzania và Uganda, theo một chuyên gia tư vấn người Trung Quốc tại Nairobi. Ban đầu, các doanh nghiệp bị thu hút bởi nguồn tài nguyên dồi dào, đất đai rộng lớn và chi phí lao động thấp. Nhưng khi cạnh tranh gia tăng, thị trường dần bão hòa, khiến việc duy trì mức lợi nhuận cao như những năm đầu trở nên khó khăn.

Một số công ty đã đầu tư máy móc hiện đại để sản xuất gỗ chất lượng cao xuất khẩu sang châu Âu; những đơn vị khác chuyển sang phục vụ thị trường khu vực. Trong khi đó, các doanh nghiệp chỉ sản xuất những mặt hàng sơ chế đơn giản đã phải rút lui.

Theo chuyên gia này, động lực mở rộng ra nước ngoài hiện ngày càng đến từ những khó khăn tại Trung Quốc, nơi lĩnh vực bất động sản suy yếu và tiêu dùng tăng trưởng chậm lại.

Dù vậy, triển vọng tại Đông Phi vẫn thu hút các nhà đầu tư. Ông Jerry Lyu, người phát triển dự án nhà ở và văn phòng rộng 54.000 m² tại Tatu City, cho biết Kenya đang thiếu hơn 2 triệu căn nhà và có tốc độ đô thị hóa nhanh. Theo ông, các doanh nghiệp Trung Quốc tại khu công nghiệp này đã tạo gần 10.000 việc làm cho người dân địa phương.

Với châu Phi, dòng vốn sản xuất từ Trung Quốc mở ra cơ hội tạo việc làm, phát triển chuỗi cung ứng và nâng cao năng lực công nghiệp. Tuy nhiên, lợi ích dài hạn sẽ phụ thuộc vào khả năng các nền kinh tế sở tại phát triển nguồn nhân lực, cải thiện hạ tầng và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thay vì chỉ dựa vào lao động giá rẻ và tài nguyên sẵn có.