Các tội xâm phạm sở hữu: Nhiều vấn đề cần hoàn thiện

Vừa qua, Bộ Tư pháp đã thẩm định hồ sơ chính sách dự án BLHS (sửa đổi) do Bộ Công an chủ trì soạn thảo.

Liên quan đến các tội xâm phạm sở hữu (từ Điều 168 đến Điều 180, Chương XVI BLHS), nhiều ý kiến cho rằng các quy định vẫn còn tồn tại bất cập, như: Ngưỡng định lượng tối thiểu để truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS) trong một số tội là quá thấp, không còn phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội hiện nay; khó khăn trong công tác định giá tài sản - căn cứ trực tiếp để xác định tội danh và khung hình phạt…

Báo Pháp Luật TP.HCM ghi nhận ý kiến của các chuyên gia xung quanh vấn đề nêu trên:

Luật sư LÊ HỒNG NGUYÊN, Ủy viên Ban Thường vụ Liên đoàn Luật sư Việt Nam:

Cần “mềm hóa” ngưỡng định lượng tài sản

Từ thực tiễn hành nghề, có thể thấy việc duy trì các ngưỡng định lượng tài sản trong các tội xâm phạm sở hữu đang có độ vênh với thực tiễn kinh tế - xã hội.

Không thể phủ nhận, việc lượng hóa giá trị tài sản là kỹ thuật lập pháp hợp lý, được sử dụng xuyên suốt trong BLHS, như tại các điều 173, 174, 175. Đây là cơ sở để phân hóa TNHS, bảo đảm nguyên tắc công bằng.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ các ngưỡng định lượng đang “đứng yên” trong khi đời sống kinh tế đã thay đổi nhanh chóng.

Những con số như 2 triệu đồng, 50 triệu đồng, 200 triệu đồng từng có ý nghĩa trong bối cảnh trước đây nhưng hiện không còn phản ánh đúng giá trị tài sản. Khi mức lương cơ sở đã tăng hơn 200%, giá bất động sản tăng 3-4 lần thì việc giữ nguyên các ngưỡng định lượng này dẫn đến một thực tế: Ranh giới giữa xử lý hành chính và xử lý hình sự trở nên mong manh.

Sự lệch pha này thể hiện rõ khi so sánh với chế tài hành chính. Thực tế cho thấy từ năm 2015 đến nay, mức xử phạt vi phạm hành chính liên tục được điều chỉnh theo hướng tăng mạnh, đặc biệt trong các lĩnh vực như giao thông, môi trường, đất đai, xây dựng, cạnh tranh. Từ năm 2026, hàng loạt nghị định mới được sửa đổi, bổ sung tiếp tục nâng mức phạt tiền nhằm tăng tính răn đe.

Trong khi đó, về nguyên tắc, pháp luật hình sự là công cụ nghiêm khắc hơn, chỉ áp dụng đối với các hành vi nguy hiểm cho xã hội, còn pháp luật hành chính điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quản lý hành chính nhà nước, có tính chất nhẹ hơn.

Tuy nhiên, thực tiễn lại đang cho thấy một nghịch lý.

Theo Điều 175 BLHS, hành vi lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng đã có thể bị phạt tù 2-7 năm.

Trong khi đó, theo Nghị định 02/2026, hành vi thu phí, lệ phí trái quy định với số tiền từ 300 triệu đồng trở lên chỉ bị xử phạt hành chính bằng tiền, mức phạt 60-100 triệu đồng.

Như vậy, cùng là hành vi liên quan đến việc chiếm giữ, sử dụng trái phép tài sản của người khác nhưng ở một trường hợp giá trị dưới 200 triệu đồng đã có thể bị xử lý hình sự với hình phạt tù, trong khi trường hợp khác lên đến 300 triệu đồng vẫn chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính.

Việc định khung còn thiên về yếu tố vật chất, chủ yếu dựa vào giá trị tài sản, trong khi chưa đánh giá đầy đủ phương thức, thủ đoạn và mức độ xâm hại trật tự xã hội.

Trong bối cảnh kinh tế - xã hội biến động, việc điều chỉnh các ngưỡng định lượng tài sản là cần thiết nhưng phải được thực hiện thận trọng để bảo đảm tính ổn định và khả năng dự báo của pháp luật hình sự. Theo đó, có thể cân nhắc ba định hướng chính:

Thứ nhất, “mềm hóa” ngưỡng định lượng. Thay vì ấn định các con số tuyệt đối nên nghiên cứu quy định gắn với các chỉ số kinh tế như mức lương cơ sở, tốc độ tăng trưởng… để các ngưỡng này tự điều chỉnh theo thời gian, phản ánh sát thực tế.

Thứ hai, kết hợp đa tiêu chí khi định khung. Bên cạnh giá trị tài sản, cần xem xét đầy đủ các yếu tố như tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, phương thức, thủ đoạn phạm tội, hậu quả xã hội và nhân thân người phạm tội, nhằm bảo đảm đánh giá toàn diện.

Thứ ba, tăng vai trò yếu tố định tính trong lượng hình. Cần trao cho tòa án không gian đánh giá rộng hơn trong khuôn khổ pháp luật, qua đó bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa TNHS, xử lý đúng bản chất từng vụ việc.

ThS-LS LÝ NGỌC SƠN, giảng viên Học viện Tư pháp, nguyên thẩm phán TAND TP Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương cũ:

Hoàn thiện cơ chế định giá tài sản theo hướng chuẩn hóa

Các tội xâm phạm sở hữu là các tội có tần suất áp dụng cao, phản ánh trực tiếp quyền sở hữu được Hiến pháp năm 2013 bảo vệ.

Hệ thống quy phạm đã phân hóa tương đối đầy đủ các hành vi như công nhiên chiếm đoạt tài sản (Điều 172), trộm cắp tài sản (Điều 173), lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174), lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175)… Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, bất cập chủ yếu không nằm ở sự thiếu hụt quy phạm mà ở việc nhận diện chưa thống nhất các dấu hiệu cấu thành tội phạm, đặc biệt là yếu tố lỗi, mục đích chiếm đoạt và thời điểm phát sinh ý chí chiếm đoạt, dẫn đến chồng lấn giữa các tội danh, nhất là giữa Điều 174 và Điều 175, tiềm ẩn nguy cơ hình sự hóa quan hệ dân sự hoặc bỏ lọt tội phạm.

Về tiêu chí định lượng và khung hình phạt, các Điều 173, 174, 175 BLHS đều sử dụng ngưỡng giá trị tài sản (từ 2 triệu đồng và các mức tương ứng) làm căn cứ định tội và định khung. Cách tiếp cận này có ý nghĩa về mặt kỹ thuật lập pháp trong việc lượng hóa hành vi nhưng trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay đã bộc lộ sự chưa tương xứng.

Có sự thiếu đồng bộ giữa các tội danh về cấu trúc định lượng và khung hình phạt, gây khó khăn trong việc bảo đảm tính tương xứng khi quyết định hình phạt theo Điều 50 BLHS, nhất là đối với các hành vi có tính chất chuyên nghiệp, có tổ chức hoặc sử dụng công nghệ cao.

Từ thực tiễn nêu trên, việc hoàn thiện pháp luật cần tập trung vào các định hướng: Làm rõ ranh giới giữa TNHS và trách nhiệm dân sự - kinh tế trong các quan hệ vay, mượn, hợp đồng.

Cần thống nhất tiêu chí xác định thời điểm phát sinh ý chí chiếm đoạt; rà soát, điều chỉnh các ngưỡng định lượng tại các điều 173, 174, 175 theo hướng phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội và bảo đảm tính thống nhất khi áp dụng Điều 50 BLHS.

Bên cạnh đó, hoàn thiện cơ chế định giá tài sản theo hướng chuẩn hóa, thống nhất; xây dựng quy định riêng đối với tài sản đặc thù. Đồng thời tăng cường hiệu quả các biện pháp thu hồi tài sản theo Điều 47 BLHS và Điều 106 BLTTHS, bảo đảm mục tiêu xử lý tội phạm gắn với khắc phục hậu quả.

PGS-TS-luật sư BÙI KIM HIẾU, Trường ĐH Gia Định:

Thiếu chuẩn định giá tài sản

Dưới góc độ thực thi, các cơ quan tiến hành tố tụng đang đối mặt với một số rào cản mang tính kỹ thuật pháp lý.

Thứ nhất, sự bất cập của phương pháp so sánh giá, theo Thông tư 30/2020 của Bộ Tài chính, việc định giá chủ yếu dựa trên giá thị trường của tài sản cùng loại hoặc tương đương. Tuy nhiên, với tài sản đã qua sử dụng, việc xác định tỉ lệ chất lượng còn lại (khấu hao) mang nặng “cảm tính” của Hội đồng định giá, dẫn đến kết quả thiếu tính thống nhất giữa các địa phương.

Thứ hai, xung đột giữa “kết luận định giá” và “chứng cứ vật chất”. Cụ thể, trong nhiều vụ án, tài sản bị chiếm đoạt không còn nguyên trạng hoặc đã bị tiêu hủy (vật chứng không còn). Khi đó, Hội đồng định giá chỉ căn cứ vào mô tả của bị hại. Điều này vi phạm nguyên tắc chứng cứ phải khách quan, dẫn đến việc tòa án thường phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung khi bị cáo khiếu nại về giá trị tài sản.

Phiên tòa xét xử một vụ án xâm phạm sở hữu tại TAND TP.HCM. Ảnh minh họa: SONG MAI

Bên cạnh đó, tồn tại sự khác biệt giữa “giá trị sử dụng” và “giá trị thị trường”. Nhiều tài sản đối với bị hại là vô giá (như kỷ vật) nhưng khi định giá để làm căn cứ hình phạt, hội đồng chỉ tính giá trị vật chất thuần túy. Ngược lại, có những tài sản giá mua rất cao nhưng khấu hao nhanh (đồ điện tử), dẫn đến việc định khung hình phạt đôi khi không phản ánh đúng bản chất của sự chiếm đoạt.

Thứ ba, đối với di vật, cổ vật, hiện nay chưa có sự tách biệt rõ ràng giữa giá trị lịch sử - văn hóa và giá trị kinh tế. Các cơ quan tố tụng thường lúng túng khi chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể về việc chuyển hóa giá trị tinh thần thành định lượng tiền tệ để làm căn cứ định khung hình phạt.

Trong thực tiễn, các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản phát sinh từ giao dịch dân sự thường bộc lộ nhiều vướng mắc trong việc xác định giá trị tài sản.

Đơn cử, trường hợp đối tượng thuê xe tự lái rồi mang đi cầm cố đặt ra tranh luận về cách định giá chiếc xe: Xác định theo giá thị trường tại thời điểm chiếm đoạt hay theo dư nợ thực tế của bị hại (tính theo số tiền thực tế mà chủ xe vẫn còn đang nợ ngân hàng khi vay mua xe, kể cả lãi phát sinh).

Việc chưa thống nhất về thời điểm định giá và phương pháp xác định giá trị tài sản trong các quan hệ dân sự biến tướng đã khiến quá trình giải quyết vụ án bị kéo dài, gây thiệt hại cho các bên liên quan.

Ở một vụ án khác về trộm cắp tài sản, bị can trộm một chiếc iPhone đã qua sử dụng bốn năm. Bị hại khai giá mua ban đầu là 20 triệu đồng, tuy nhiên tại thời điểm bị mất, điện thoại đã hỏng màn hình, pin chai. Nếu xác định theo giá máy cũ, tài sản có giá trị còn khoảng 3,5 triệu đồng, đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo khoản 1 Điều 173 BLHS. Ngược lại, nếu trừ chi phí sửa chữa màn hình và thay pin, giá trị chỉ còn khoảng 1,8 triệu đồng, dưới mức truy cứu TNHS.

Bất cập phát sinh khi Hội đồng định giá lúng túng trong việc có trừ chi phí sửa chữa hay không. Nếu không trừ có thể dẫn đến xử lý bất lợi cho bị can nhưng nếu trừ lại tiềm ẩn nguy cơ bỏ lọt tội phạm. Thực tế vụ án đã kéo dài hơn một năm chỉ để trưng cầu giám định lại giá trị tài sản, cho thấy quy định hiện hành chưa có hướng dẫn cụ thể về việc xác định “trạng thái kỹ thuật thực tế” của tài sản khi định giá.

ThS LÊ BÁ ĐỨC, giảng viên khoa Luật Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM:

Nâng ngưỡng định lượng phải kèm tiêu chí và cơ chế kiểm soát

Việc điều chỉnh mức giá trị tài sản bị chiếm đoạt làm căn cứ truy cứu TNHS cần được nhìn nhận là thu hẹp hợp lý phạm vi xử lý hình sự, không chỉ là thay đổi một con số. Pháp luật hình sự phải bảo vệ quyền sở hữu và trật tự xã hội nhưng chỉ nên áp dụng với hành vi có tính nguy hiểm đáng kể. Với các hành vi giá trị nhỏ, chưa gây hậu quả nghiêm trọng, không có yếu tố tái phạm, chuyên nghiệp hoặc thủ đoạn nguy hiểm, cần ưu tiên xử lý bằng chế tài hành chính, dân sự hoặc buộc bồi thường thiệt hại.

Tuy nhiên, việc điều chỉnh này không làm giảm hiệu quả phòng, chống tội phạm. Tính răn đe không chỉ phụ thuộc vào mốc giá trị tài sản, mà còn ở khả năng phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh và thống nhất. Nếu không củng cố cơ chế xử lý hành chính, bảo đảm quyền bồi thường của bị hại và xử lý nghiêm các trường hợp tái phạm, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, sẽ phát sinh khoảng trống trong áp dụng pháp luật.

Để bảo đảm đồng bộ, việc sửa đổi cần đặt trong tổng thể nhóm tội xâm phạm sở hữu, như trộm cắp tài sản, công nhiên chiếm đoạt tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Không nên điều chỉnh riêng lẻ từng tội danh, vì dễ làm mất tương quan giữa cấu thành tội phạm và khung hình phạt. Đồng thời, cần rà soát các tình tiết định tội ngoài yếu tố giá trị, như đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm, đã bị kết án mà chưa được xóa án tích, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, tài sản là phương tiện kiếm sống chính hoặc là di vật, cổ vật.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện quy định về định giá tài sản trong tố tụng hình sự. Thực tiễn cho thấy nhiều vụ án gặp khó khăn khi tài sản không thu hồi được, đã qua sử dụng, không có hóa đơn, chứng từ hoặc lời khai giữa các bên mâu thuẫn. Do đó, cần hướng dẫn cụ thể về nguồn thông tin, thời điểm và phương pháp định giá, đặc biệt đối với tài sản đặc thù, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia và cách xử lý khi không thể xác định chính xác giá trị tài sản bị chiếm đoạt.

Đối với các tội có ranh giới gần với tranh chấp dân sự, kinh tế như lừa đảo chiếm đoạt tài sản và lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, yêu cầu then chốt là làm rõ dấu hiệu chiếm đoạt. Không thể chỉ căn cứ vào việc không trả nợ, vi phạm hợp đồng hoặc mất khả năng thanh toán để xử lý hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được thủ đoạn gian dối, ý thức chiếm đoạt, hành vi bỏ trốn, sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp hoặc có điều kiện nhưng cố tình không trả. Đây là căn cứ để phân định rõ giữa tội phạm với tranh chấp dân sự, kinh tế.

Định giá di vật, cổ vật thế nào cho hợp lý?

Đối với di vật, cổ vật và các loại tài sản đặc thù, khoảng trống pháp lý còn thể hiện rõ nét hơn. Giá trị của các loại tài sản này không chỉ được xác định bằng giá thị trường mà còn bao hàm các yếu tố như giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và tính độc bản. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chưa thiết lập được một cơ chế định giá chuyên biệt tương xứng với tính chất đặc thù đó.

Hệ quả là việc lượng hóa thiệt hại trong nhiều trường hợp không chính xác, dẫn đến nguy cơ đánh giá sai mức độ nguy hiểm của hành vi, hoặc là đánh giá thấp, hoặc là thổi phồng giá trị một cách thiếu căn cứ. Điều này gây khó khăn đáng kể trong việc phân hóa TNHS, đặc biệt là đối với các hành vi xâm phạm di sản văn hóa, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của chính sách bảo vệ di sản.

Do đó, cần xây dựng một cơ chế định giá riêng với sự tham gia bắt buộc của các cơ quan chuyên môn về văn hóa, bảo tàng, khảo cổ kết hợp với các tổ chức thẩm định giá. Việc định giá nên được thực hiện theo tiêu chí hỗn hợp, kết hợp giữa giá trị tiền tệ và các yếu tố phi vật chất như độ hiếm, giá trị lịch sử, tính không thể thay thế và mức độ ảnh hưởng xã hội nếu bị xâm hại. Đồng thời, cần bảo đảm các nguyên tắc cơ bản của hoạt động định giá, bao gồm tính khách quan, minh bạch, khả năng kiểm chứng và tính thống nhất trong áp dụng trên phạm vi toàn quốc.

ThS NGUYỄN THỊ THÙY DUNG, giảng viên khoa Luật hình sự Trường ĐH Luật TP.HCM