Các vụ bắn hạ tiêm kích Mỹ làm dấy lên tranh cãi về ưu thế trên không của Iran

Tiêm kích F-15 của không lực Mỹ nhân nhiên liệu từ máy bay tiếp dầu KC-135 trong cuộc diễn tập ở ngoài khơi quận Okinawa, Nhật Bản. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Theo kênh CNN, hiện vẫn còn nhiều chi tiết chưa được làm rõ, trong đó có tình trạng của hai thành viên phi hành đoàn. Một số nguồn tin cho biết một phi công đã được cứu sống và đang điều trị y tế, song số phận người còn lại vẫn chưa xác định.

Ngay sau đó, xuất hiện thông tin Iran đã bắn trúng thêm một máy bay chiến đấu thứ hai của Mỹ vào ngày 3/4. Một quan chức Mỹ cho biết phi công đã kịp điều khiển máy bay rời khỏi không phận Iran trước khi phóng ghế thoát hiểm và sau đó được lực lượng cứu hộ tiếp cận.

Hai sự cố này chưa cho thấy sự thay đổi căn bản về tương quan sức mạnh quân sự giữa hai bên. Tính đến nay, thương vong của phía Mỹ vẫn ở mức hạn chế, trong đó chưa ghi nhận trường hợp tử vong nào trong ba tuần gần đây.

Tuy nhiên, trong một cuộc xung đột mà ưu thế quân sự, đặc biệt là trên không, được xem là lợi thế then chốt của Mỹ, các diễn biến này cho thấy những rủi ro nhất định của hình thái chiến tranh phi đối xứng, đồng thời phản ánh phần nào những quan ngại trong dư luận Mỹ về chi phí của cuộc chiến.

Các sự việc cũng đặt ra thêm câu hỏi về mức độ kiểm soát thực tế không phận Iran, trong bối cảnh Chính quyền Tổng thống Donald Trump trước đó nhiều lần nhấn mạnh khả năng áp đảo trên không.

Trên thực tế, một số diễn biến trước đây đã khiến các tuyên bố này được nhìn nhận với nhiều góc độ khác nhau. Và những sự cố mới nhất tiếp tục thu hút sự chú ý của giới quan sát.

Tổng thống Donald Trump và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth từng cho rằng Mỹ và Israel có thể hoạt động với mức độ tự do cao trong không phận Iran, trong khi năng lực đáp trả của Tehran bị đánh giá là hạn chế.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth (phải) lắng nghe bài phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Washington, D.C., ngày 21/3/2025. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Tại cuộc họp báo ngày 4/3, ông Hegseth nói ưu thế này chỉ còn là vấn đề thời gian.

“Bắt đầu từ tối qua và sẽ hoàn tất trong vài ngày, chưa đến một tuần, hai lực lượng không quân mạnh nhất thế giới sẽ kiểm soát hoàn toàn bầu trời Iran”, ông nói, đồng thời gọi đây là “không phận không bị tranh chấp”. “Và Iran sẽ không thể làm gì để ngăn cản”, ông nhấn mạnh.

Trong các phát biểu gần đây, ông Trump cũng nhiều lần đề cập đến ưu thế trên không của Mỹ.

“Chúng tôi thực sự có máy bay bay trên Tehran và các khu vực khác của họ. Họ không thể làm gì cả”, ông Trump nói ngày 24/3, đồng thời cho rằng Mỹ có thể tấn công một nhà máy điện mà “họ cũng không thể làm gì”.

Tổng thống Mỹ cũng nhiều lần cho rằng Iran không còn năng lực đáng kể về hải quân, không quân hay hệ thống phòng không. Trong bài phát biểu tại Nhà Trắng ngày 1/4, ông nói Mỹ có thể tấn công các cơ sở dầu mỏ của Iran “mà họ không thể làm gì được”.

“Họ không có thiết bị phòng không. Radar của họ đã bị phá hủy 100%”, ông Trump nói. “Chúng tôi là một lực lượng quân sự không thể ngăn cản”.

Dù vậy, cần lưu ý rằng các sự cố vừa qua liên quan đến hai máy bay trong tổng số lớn các phương tiện tham gia chiến dịch.

Giới chức Mỹ cũng từng đề cập khả năng xảy ra tổn thất trong quá trình tác chiến. Trong cuộc họp báo ngày 4/3, ông Hegseth cho biết có thể xuất hiện các tình huống như “một số thiết bị không người lái lọt qua hoặc những sự cố đáng tiếc”.

Hệ thống ghế phóng thoát hiểm ACES II trên một tiêm kích F-15E Strike Eagle của Không quân Mỹ bị rơi tại Iran. Ảnh: Telegram

Tuy nhiên, các mô tả về ưu thế trên không của Mỹ trước đó thường sử dụng những cụm từ mang tính tuyệt đối như “kiểm soát hoàn toàn” hay “không phận không bị tranh chấp”, đồng thời đánh giá năng lực đáp trả của Iran ở mức rất hạn chế.

Một số phân tích gần đây cũng lưu ý rằng các đánh giá về hiệu quả chiến dịch có thể khác nhau tùy theo nguồn và cách tiếp cận.

Sau các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạt nhân Iran hồi tháng 6 năm ngoái, ông Trump nhiều lần khẳng định chương trình hạt nhân của nước này đã bị “xóa sổ” hoàn toàn. Tuy nhiên, một đánh giá tình báo ban đầu của Mỹ cho thấy bức tranh có thể phức tạp hơn. Khoảng 9 tháng sau, chính quyền Mỹ tiếp tục cảnh báo về nguy cơ hạt nhân từ Iran.

Theo CNN, các tuyên bố về việc phá hủy hệ thống phóng tên lửa của Iran cũng được cho là chưa phản ánh đầy đủ thực tế, khi lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran vẫn duy trì một phần đáng kể năng lực.

Trong bối cảnh đó, yếu tố hiệu quả quân sự được xem là một trong những cơ sở quan trọng đối với lập luận của chính quyền Mỹ về chiến dịch.

Tuy nhiên, theo một số khảo sát và phân tích, mức độ ủng hộ của công chúng Mỹ đối với chiến dịch này vẫn ở mức hạn chế. Nhiều ý kiến cho rằng các mục tiêu chưa được giải thích đầy đủ, trong khi những ưu tiên chiến lược có sự điều chỉnh theo thời gian.

Bên cạnh đó, các yếu tố kinh tế cũng đang tác động đến dư luận, đặc biệt là khi eo biển Hormuz bị ảnh hưởng và giá năng lượng gia tăng, làm dấy lên lo ngại về chi phí của cuộc xung đột.

Trong khi đó, ông Hegseth nhiều lần cho rằng truyền thông chưa phản ánh đầy đủ các kết quả quân sự đạt được.

“Đây là điều truyền thông bỏ sót”, ông nói trong cuộc họp báo ngày 4/3. “Chúng ta đã kiểm soát không phận và các tuyến đường thủy của Iran mà không cần triển khai bộ binh”.

Sau khoảng một tháng, tình hình cho thấy vẫn tồn tại những yếu tố chưa hoàn toàn phù hợp với các tuyên bố ban đầu, đặc biệt liên quan đến các tuyến hàng hải quan trọng và mức độ kiểm soát không phận. Những diễn biến này tiếp tục được giới quan sát theo dõi trong bối cảnh xung đột còn tiềm ẩn nhiều biến số.