Vụ F-15 Mỹ bị Iran bắn rơi: Câu hỏi về năng lực phòng không Tehran

Hơn 1 tháng sau khi xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran nổ ra, các báo cáo từ phương Tây và một số nguồn quốc phòng độc lập đều chỉ ra một bức tranh quân sự nhất quán: hệ thống phòng không của Iran đã bị suy yếu.

Thậm chí, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đã nhiều lần tuyên bố rằng năng lực quân sự của Iran đã bị suy yếu nghiêm trọng, bao gồm hệ thống phòng không.

Tuy nhiên, những nhận định trên dường như đang bị lung lay khi thông tin cho thấy Iran đã bắn hạ một máy bay chiến đấu F-15 của Mỹ trên lãnh thổ của họ vào ngày 3-4.

Một máy bay F-15 của Mỹ. Ảnh: KHÔNG QUÂN MỸ/AFP

Đài ABC News dẫn lời một quan chức Mỹ cho biết một thành viên tổ lái đã được cứu sống. Tình trạng của thành viên còn lại chưa được xác định và phía Mỹ đang nỗ lực cứu hộ.

Trong khi đó, cuối ngày 3-4, Iran tuyên bố đã bắt sống một phi công Mỹ.

Những diễn biến này cho thấy trong cuộc xung đột hiện tại, máy bay của Mỹ vẫn đối mặt những rủi ro khi bay trên bầu trời Iran, chứ không phải hoàn toàn có thể tự do hoạt động.

Những khẳng định từ phía Mỹ

Hôm 1-4, trong bài phát biểu trực tiếp đầu tiên trước người dân Mỹ kể từ khi xung đột bắt đầu, ông Trump đã ca ngợi sức mạnh quân sự của Mỹ, đe dọa tấn công các nhà máy điện hạt nhân của Iran nếu các bên không đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột.

"Chúng ta có thể tấn công và họ sẽ biến mất, và họ không thể làm gì được. Họ không có thiết bị phòng không. Radar của họ đã bị phá hủy hoàn toàn. Chúng ta là một lực lượng quân sự không thể ngăn cản" – ông Trump phát biểu từ Nhà Trắng.

Theo ABC News, trong bài phát biểu đó, tổng thống Mỹ tuyên bố lực lượng không quân của Iran "đã bị tàn phá" và "khả năng phóng tên lửa và máy bay không người lái của họ đã bị hạn chế đáng kể”.

“Chưa bao giờ trong lịch sử chiến tranh, một kẻ thù lại phải chịu tổn thất rõ ràng và tàn khốc trên quy mô lớn như vậy chỉ trong vài tuần” - ông Trump nói.

Tuy nhiên, đây không phải là lần đầu tiên trong cuộc xung đột này, ông Trump nhắc về không phận Iran.

Trước đó, phát biểu tại một hội nghị nhà đầu tư ở Miami, bang Florida (Mỹ) cuối tháng 3, Tổng thống Trump cho rằng Iran là một đối thủ suy yếu trên chiến trường, không còn khả năng bảo vệ bầu trời của họ.

"[Iran] không còn mạnh nữa. Giờ thì mọi chuyện đã thực sự kết thúc. Giờ chúng ta chỉ đang nhắm vào các mục tiêu. Và một lần nữa, họ không có hệ thống phòng không, vì vậy chúng ta chỉ đang bay lượn trên không trung để tìm kiếm bất cứ thứ gì chúng ta muốn, và chúng ta đang tấn công họ “ – ông nói.

Trước đó, ông Trump cũng đã bác bỏ ý kiến muốn đạt được thỏa thuận ngừng bắn với Iran, nói rằng điều đó là không cần thiết "khi bạn đang hoàn toàn áp đảo phía bên kia"..

"Họ không có người trinh sát, họ không có pháo phòng không, họ không có radar, và các nhà lãnh đạo của họ đều đã bị hạ ở mọi cấp độ" – ông nói với các phóng viên trong tháng 3.

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: NHÀ TRẮNG

Sự vượt trội về quân sự của Mỹ, đặc biệt ưu thế trên không, cũng được ông Hegseth nhắc đến.

Trong cuộc họp báo với các phóng viên vào ngày 4-3, ông Hegseth nói rằng "trong vòng chưa đầy một tuần", Mỹ và Israel sẽ "kiểm soát hoàn toàn bầu trời Iran".

Và vào ngày 13-3, trong một cuộc họp báo với Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ – Tướng Dan Caine, ông Hegseth nói rằng Iran "không còn hệ thống phòng không".

"Iran không có không quân. Iran không có hải quân. Tên lửa, bệ phóng tên lửa và máy bay không người lái của họ đang bị phá hủy hoặc bị bắn hạ. Số lượng tên lửa của họ đã giảm 90%. Máy bay không người lái tấn công một chiều của họ hôm qua đã bị bắn hạ 95%" – ông nói.

Trên thực tế, dữ liệu từ cơ quan giám sát sát độc lập ACLED cho thấy nhiều mục tiêu phòng không của Iran đã bị tấn công kể từ đầu xung đột.

Hệ thống phòng không Iran bị vô hiệu hóa?

Tuy nhiên, theo trang tin Palestine Chronicle, hoạt động trên chiến trường sau đó cho thấy Iran vẫn còn đủ khả năng để duy trì một hệ thống phòng không hoạt động hiệu quả. Trong đó, vụ bắn rơi máy bay F-15 mới đây có thể được xem minh chứng rõ nét.

Theo Palestine Chronicle, hệ thống phòng không của Iran được cấu trúc theo kiểu nhiều lớp, bao gồm các thành phần tầm xa, tầm trung và tầm ngắn hoạt động phối hợp với nhau.

Ở tầng trên cùng là Bavar-373 – một hệ thống tên lửa đất đối không tầm xa do Iran tự phát triển, được thiết kế để tiêu diệt máy bay, máy bay không người lái và tên lửa hành trình. Các báo cáo quốc phòng cho biết hệ thống này sử dụng radar tiên tiến và tên lửa đánh chặn dòng Sayyad, với tầm hoạt động vượt hơn 200 km.

Lớp giữa bao gồm các hệ thống như Khordad-15, có thể theo dõi nhiều mục tiêu cùng lúc và tiêu diệt máy bay ở tầm trung. Theo phân tích của trang tin Global Defense Corp, hệ thống này có khả năng tiêu diệt các mục tiêu ở khoảng cách ngắn, hỗ trợ cho các hệ thống tầm xa.

Ở độ cao thấp hơn, Iran sử dụng các hệ thống tầm ngắn và các nền tảng phòng thủ điểm, bao gồm tên lửa đánh chặn Tor và các đơn vị di động khác, tạo ra các vùng phủ sóng chồng lắp.

Cấu trúc phân lớp này cho phép các tầng phòng không khác vẫn hoạt động ngay cả khi các tầng khác bị suy yếu.

Theo Palestine Chronicle, nguyên nhân giúp hệ thống phòng không Iran vẫn hoạt động dù bị tấn công mạnh là do hệ thống này có sự phân tán và thiết kế theo kiểu hệ thống.

Phân tích quốc phòng của trang tin Army Technology cho thấy mặc dù mạng lưới phòng không Iran bị thiệt hại do xung đột, nhưng nó không sụp đổ hoàn toàn và có khả năng phục hồi cấu trúc.

Tính cơ động được cho là một yếu tố hoạt động quan trọng của hệ thống phòng không Iran.

Các hệ thống phòng không của Iran thường được lắp đặt trên các bệ di động, cho phép di chuyển sau khi phát hiện hoặc tấn công. Điều này làm giảm hiệu quả các chiến lược của đối phương khi họ tấn công phụ thuộc vào việc theo dõi và phá hủy các vị trí cố định.

Vũ khí phòng không Iran xuất hiện trong một cuộc tập trận của không quân Iran vào năm 2023. Ảnh: WANA

Trên nền tảng này, Iran có thể phát hiện mục tiêu trên không thông qua sự kết hợp giữa radar và các hệ thống thụ động. Các cảm biến thụ động như hệ thống hồng ngoại và quang điện tử có thể xác định máy bay thông qua dấu hiệu nhiệt hoặc bức xạ, ngay cả khi tầm nhìn radar bị giảm.

Sau khi mục tiêu được phát hiện, việc theo dõi có thể được duy trì thông qua các mạng lưới radar tích hợp hoặc các hệ thống tầm ngắn hoạt động trong các vùng phủ sóng chồng lấn.

Từ đó, các hệ thống tầm trung như Khordad-15 có thể tấn công nhiều mục tiêu trên không và có thể hoạt động cùng với các cảm biến khác. Ngoài ra, tên lửa đất đối không được phóng từ các bệ phóng di động cũng có thể hỗ trợ quá trình tấn công các mục tiêu trên bầu trời Iran.