Cách hạn chế 'tiêu tiền như nước' dịp Tết

Quyế định mua sắm xuất phát từ áp lực xã hội và tâm lý muốn khép lại năm cũ bằng phần thưởng cho chính mình.

Mùa lễ hội cuối năm và cận Tết Nguyên đán luôn kéo theo hàng loạt khoản chi phát sinh từ mua sắm quà cáp, tất niên đến việc sửa soạn nhà cửa và chi phí đi lại. Những hoạt động dồn dập này khiến bức tranh tài chính của tháng cuối năm khác biệt hoàn toàn so với thời gian trước đó.

Tuy nhiên, việc chi tiêu tăng vọt không chỉ đến từ nhu cầu xã hội mà còn xuất phát từ trạng thái cảm xúc bị nén lại. Theo Psychology Today, nhiều người rơi vào áp lực phải chuẩn bị cho ngày nghỉ lễ kéo dài như Tết phải hoàn hảo để bù đắp cho một năm bận rộn.

Trong trạng thái mệt mỏi sau một năm làm việc, các quyết định mua sắm thường mang tính chất giải quyết tình thế nhanh chóng, khiến người tiêu dùng dễ dàng bỏ qua việc cân nhắc giá cả hay tính thiết thực của món đồ.

Lý trí thua trước áp lực ‘xứng tầm’

Thực tế, không ít người vượt ngân sách vì nỗi lo quà cáp không đủ trang trọng hoặc không xứng tầm với tình cảm dành cho người thân. Thêm vào đó, thói quen mua quà cho người khác rồi sẵn tay mua thêm đồ cho bản thân khiến tổng số tiền chi ra tăng lên nhanh chóng mà người mua không kịp nhận ra.

Tâm lý tự xoa dịu bằng ý nghĩ để sang năm mới sẽ tiết kiệm lại càng khiến các cá nhân buông lỏng việc quản lý tiền bạc đúng vào thời điểm cần tỉnh táo nhất. Khi lịch trình sinh hoạt và làm việc trở nên quá tải, các quyết định mua sắm phút chót thường ưu tiên sự tiện lợi, dù cái giá phải trả thường đắt đỏ hơn nhiều so với việc lên kế hoạch từ trước.

Dưới góc nhìn tâm lý học, hiện tượng tiêu dùng quá độ này bắt nguồn từ sự đấu tranh giữa lý trí, ham muốn và nhu cầu được khẳng định bản thân. Khi một món đồ không còn đơn thuần là vật dụng mà trở thành thước đo cho sự quan tâm hay vị thế xã hội, lý trí thường bị lép vế.

Tâm lý tự trấn an “sang năm sẽ tiết kiệm lại” khiến việc quản lý tiền bạc lỏng lẻo đúng lúc cần tỉnh táo nhất.

Các thông điệp quảng cáo đánh mạnh vào tình cảm gia đình, sự sum vầy và trách nhiệm khiến người tiêu dùng cảm thấy việc chi tiền là cách duy nhất để chứng tỏ lòng tốt và vai trò của mình. Lúc này, ngân sách dù hợp lý đến đâu cũng khó lòng ngăn được sức ép từ mong muốn mang lại niềm vui cho người xung quanh hoặc để giữ thể diện với xã hội.

Bên cạnh đó, tình trạng chi tiêu vì quá tải cũng là một nguyên nhân phổ biến. Khi phải đối mặt với áp lực từ tiệc tùng, lịch học của con cái đến công việc cuối năm dồn dập, đầu óc trở nên căng thẳng khiến người tiêu dùng dễ đưa ra các quyết định mua sắm vội vàng. Họ sẵn sàng chi trả cao hơn cho các dịch vụ nhanh gọn hoặc mua đồ phút chót mà không còn kiên nhẫn để so sánh giá hay chờ đợi khuyến mãi. Nhiều khoản phát sinh thực tế chính là chi phí của sự mệt mỏi.

Lập ‘hàng rào’ chi tiêu

Để không rơi vào vòng xoáy vung tay quá trán khi kỳ nghỉ lễ đi qua, việc thiết lập một nguyên tắc chi tiêu cá nhân dựa trên thực tế tài chính là yêu cầu cấp thiết. Thay vì chạy theo những tiêu chuẩn hình thức bên ngoài, mỗi người cần xây dựng một "hàng rào" bảo vệ túi tiền bằng sự tỉnh táo và các phương pháp quản trị khoa học.

Theo chuyên gia tài chính và sức khỏe tinh thần Nathan Astle (Mỹ), chìa khóa để duy trì sự ổn định nằm ở việc ra quyết định trước khi những cơn sóng cảm xúc ập đến. Bước đầu tiên và quan trọng nhất là xác định hạn mức ngân sách. Người tiêu dùng nên chốt một con số cụ thể ngay khi đầu óc còn minh mẫn, tuyệt đối không đợi đến lúc đối diện với các chương trình giảm giá hay rơi vào trạng thái mệt mỏi tại cửa hàng mới bắt đầu tính toán. Việc ghi rõ con số này lên giấy và cam kết thực hiện chính là hành động khẳng định quyền kiểm soát tài chính của bản thân.

Bên cạnh đó, người mua sắm có thể nhờ thêm sự hỗ trợ từ những người xung quanh bằng cách chia sẻ danh sách đồ cần mua và ngân sách dự kiến để có thêm một góc nhìn khách quan. Người đồng hành này sẽ giúp đặt ra những câu hỏi cần thiết, ngăn chặn kịp thời các quyết định mua sắm bốc đồng.

Tuy nhiên, mọi kế hoạch sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi sự kiểm soát liên tục. Thay vì trốn tránh thực tế bằng cách lờ đi số dư tài khoản, mỗi cá nhân cần duy trì thói quen kiểm tra tài chính định kỳ hàng tuần. Việc phân loại rõ ràng các khoản chi cho quà biếu, ăn uống hay đi lại sẽ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu tiêu dùng quá đà để điều chỉnh ngay lập tức.

Như Phương

Ảnh minh họa: Phương Lâm