Cách khơi dậy tinh thần tự lập cho trẻ nhỏ

Tác giả: E.M. Standing / Light Books và NXB Dân trí

Di sản Maria Montessori: Lý thuyết, Thực hành và Tác động toàn cầu

Cuốn sách không chỉ trình bày những nguyên lý cốt lõi trong phương pháp Montessori, một phương pháp giáo dục tiên phong chú trọng vào sự phát triển tự nhiên, tự do và độc lập của trẻ em, mà còn khắc họa rõ nét tầm ảnh hưởng của bà Maria Montessori đến nền giáo dục toàn cầu.

Cách khơi dậy tinh thần tự lập cho trẻ nhỏ

Maria Montessori đã phát hiện ra rằng ở tuổi mẫu giáo, trẻ nhỏ đã thích bắt chước người lớn và có ý thức về sự tự lập. Việc nên làm lúc này là dạy cho trẻ làm những việc vừa sức.

Maria Montessori phát hiện ra rằng người lớn có thể lợi dụng tính thích bắt chước của trẻ nhỏ để dạy chúng tự lập. Ảnh minh họa: Một cảnh trong phim Maria Montessori.

Tình yêu với trật tự không phải là một đặc điểm thường được gán cho trẻ nhỏ. Và đây lại là một bất ngờ nữa. Đặc điểm này, giống như nhiều đặc điểm khác, được phát hiện một cách tình cờ, là kết quả của một hành động vô ý từ phía giáo viên. Các vật dụng mà trẻ dùng để làm việc được cất trong một chiếc tủ lớn, khóa lại và cô giáo giữ chìa khóa.

Trái ngược với cách hoạt động hiện nay trong một lớp học Montessori, ngày ấy giáo viên là người phát vật dụng vào đầu giờ học và cũng là người thu lại, cất đi vào cuối buổi. Cô giáo nhận thấy những đứa trẻ này, dù cô đã nhiều lần bảo ở yên tại chỗ, vẫn thường xuyên đi theo khi cô cất vật dụng vào tủ và nghiêm túc đứng quanh quan sát cách cô cất từng món đồ. Điều này khiến cô giáo nghĩ chúng cố tình không nghe lời.

Chính thiên tài là người nhìn thấy ý nghĩa của những điều nhỏ nhặt. Khi quan sát hành vi này, bà Montessori nhận ra điều mà những đứa trẻ thực sự muốn làm là tự tay cất các vật dụng vào đúng chỗ của chúng. Vì vậy, bà để chúng tự do làm điều đó.

Ngay sau đó, một cuộc sống hoàn toàn mới bắt đầu với các em. Chúng hào hứng sắp xếp đồ vật về đúng chỗ và nói chung là giữ gìn môi trường xung quanh gọn gàng, ngăn nắp. Về sau, bà Montessori thấy rằng tình yêu với trật tự ở trẻ nhỏ (một điều mà trẻ lớn hơn không còn) là ví dụ tiêu biểu cho một quy luật chung - “quy luật về các giai đoạn nhạy cảm trong quá trình phát triển.”

Đây chính là giai đoạn nhạy cảm đối với trật tự, kéo dài từ khoảng 12 tháng tuổi đến 3,5 tuổi. Bà Montessori nhanh chóng nhận ra giá trị thực tiễn của đặc điểm bất ngờ này ở trẻ nhỏ.

Trừ khi tình yêu với trật tự đã sẵn có trong trẻ từ khi còn rất nhỏ, nếu không sẽ không thể áp đặt nó lên cả một căn phòng đầy trẻ nhỏ. Và nếu không có đặc điểm này, sẽ không thể trao quyền lựa chọn hoạt động và tự do di chuyển cho một nhóm gồm bốn mươi trẻ nhỏ mà không gây ra cảnh hỗn loạn.

Chúng ta thường nghĩ rằng chơi đùa là biểu hiện tự nhiên và tự phát nhất của cá tính trẻ nhỏ; còn công việc thì ngược lại, cần phải áp đặt. Nhưng rồi lại xuất hiện một khám phá nữa, cực kỳ bất ngờ.

Một số người bạn giàu có của bác sĩ Montessori - những quý bà thuộc tầng lớp thượng lưu ở Rome quan tâm đến công việc của bà với trẻ em nghèo - đã tặng bà một số món đồ chơi đắt tiền. Những món quà này bao gồm búp bê đẹp đẽ, một ngôi nhà búp bê, bộ đồ ăn búp bê và thậm chí cả một nhà bếp cho búp bê.

Bà Montessori đặt những món đồ chơi này vào phòng cùng với các em nhỏ, để chúng dễ tiếp cận không kém gì các dụng cụ làm việc.

Việc này dẫn đến điều ngạc nhiên tiếp theo: Bọn trẻ không bao giờ chọn những món đồ chơi đó. Bà Montessori kinh ngạc đến mức đích thân bà can thiệp, chỉ cho các em cách chơi những món đồ chơi này, cách sử dụng bộ đồ ăn búp bê, cách nhóm lửa trong nhà bếp búp bê, “đặt một con búp bê xinh xắn bên cạnh lò”... Bọn trẻ tỏ ra quan tâm trong một lúc rồi… bỏ đi.

“Chúng chưa bao giờ tự nguyện chọn những món đồ chơi này.” Phản ứng này đã dẫn bà Montessori đến một trong những khám phá mang tính cách mạng nhất - một sự thật mà đến nay vẫn chưa được nhiều người biết đến, thậm chí vẫn bị cho là khó tin, rằng trẻ em thích làm việc hơn là chơi đùa.

Chúng ta sẽ đi sâu tìm hiểu bản chất của công việc tự phát nơi trẻ em, đồng thời chỉ ra sự khác biệt với công việc của người lớn về mặt chất lượng và động cơ. Chúng ta cũng sẽ chỉ ra phát hiện này đã tạo nên một trong những khác biệt chính trong thực hành giữa mẫu giáo Froebel [1] và trường Montessori.

[1] Mẫu giáo Froebel là mô hình giáo dục mầm non đầu tiên trên thế giới, do nhà sư phạm người Đức Friedrich Froebel (1782-1852) sáng lập vào năm 1837. Ông là người đầu tiên sử dụng từ “Kindergarten”, nghĩa là “vườn trẻ”, để mô tả nơi trẻ em học tập và phát triển giống như cây cối được chăm sóc trong vườn.