Cách ra đề mới kỳ thi lớp 10: Học sinh ôn tập thế nào để không 'lệch tủ'?

Để học sinh (HS) lớp 9 ở 3 khu vực (Tp.HCM, Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu trước đây) có sự chuẩn bị đồng bộ, tốt nhất cho kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm học 2026-2027, Sở GD&ĐT Tp.HCM đã công bố môn thi thứ 3 là Ngoại ngữ cùng với định hướng và phạm vi kiến thức của đề.

Học sinh nên chuẩn bị kiến thức và kỹ năng thế nào để ôn tập không "lệch tủ"?

Môn Toán: "Chắc kiến thức, thạo kỹ năng và tốt tư duy"

Thầy Đặng Hữu Trí, Tổ trưởng Tổ Toán Trường THCS Nguyễn Du (P.Bến Thành, Tp.HCM), cho biết, đề thi minh họa tuyển sinh lớp 10 Tp.HCM năm 2026 được Sở GD-ĐT công bố ổn định cấu trúc như năm trước gồm 7 câu với các dạng toán quen thuộc, trong đó 2 câu đầu là mức độ cơ bản; từ câu 3 đến câu 6 là Toán thực tế và câu 7 là hình học phẳng. Nhìn chung là "dễ thở" hơn so với năm trước, song đòi hỏi HS phải chắc kiến thức, tăng cường tính thực tiễn, tư duy, tránh học thuộc, học tủ. Nếu HS chủ quan thì có thể sẽ sai ngay từ câu 2b - là câu kiến thức cơ bản.

4 bài Toán thực tế có mức độ phân hóa rõ ràng ở từng câu, trong đó câu 6 là phân loại rõ ràng nhất. Đồng thời ở từng câu đều có sự chia nhỏ mức điểm, tạo điều kiện cho HS dễ dàng lấy điểm hơn. Bù lại, các bài toán thực tế vẫn yêu cầu cao về kỹ năng làm bài và vận dụng liên hệ thực tế.

Một điểm cần lưu ý là năm nay mức độ vận dụng trong đề minh họa có giảm so với năm trước (từ 40% xuống còn 30%). Việc giảm mức độ vận dụng của đề thi được xem là phù hợp với bối cảnh kỳ thi đầu tiên sau sáp nhập, song vẫn đòi hỏi HS phải chắc kiến thức, kỹ năng làm bài tốt và phải có mức độ tư duy suy luận hợp lý thì mới có thể đạt điểm cao.

Đối với HS, ngay những ngày đầu học kỳ 2 nên hệ thống lại kiến thức nền dưới dạng chủ đề, chuyên đề. Xây dựng lộ trình phù hợp cho từng mốc thời gian và phân chia giai đoạn ôn luyện, giải đề một cách khoa học. Tránh dồn đến ngày gần thi mới vừa hệ thống kiến thức, vừa giải đề sẽ quá trễ.

Thầy Trí nhắc nhở trong quá trình ôn luyện, HS chú ý bám sát cấu trúc đề minh họa, đừng sa đà vào các dạng bài tập "lạ và khó", vì đề thi có xu hướng đổi mới đánh giá theo hướng phát triển năng lực cho từng đối tượng HS nên cần "chắc kiến thức, thạo kỹ năng và tốt tư duy" là đủ đáp ứng yêu cầu của môn Toán cho kỳ thi tuyển sinh lớp 10.

Môn Văn: NẮM VỮNG KIẾN THỨC BẬC THCS

Thầy Nguyễn Đức Uy, Tổ trưởng Tổ Ngữ văn - Trường THCS Trần Văn Ơn (P.Tân Định), nhận xét, cấu trúc đề thi tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn không chỉ tập trung vào kiến thức văn học mà còn đánh giá toàn diện năng lực ngôn ngữ và tư duy của HS, phản ánh chính xác hơn về khả năng học tập của các em. Từ đó hướng HS đến phát triển toàn diện các kỹ năng ngôn ngữ, tư duy phản biện và sáng tạo.

Định dạng cũng như định hướng đánh giá HS qua đề thi của Sở GD&ĐT công bố cho thấy HS không thể học tủ, học vẹt mà cần phải nắm vững kiến thức bậc THCS, đặc biệt là phần kiến thức tiếng Việt từ lớp 6 đến lớp 9.

Theo thầy Uy, với định hướng đề thi áp dụng theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thì HS phải nắm phương pháp và đặc trưng thể loại. Do ngữ liệu nằm ngoài sách giáo khoa nên lời khuyên với thí sinh của kỳ thi tuyển sinh lớp 10 là phải đọc nhiều theo chủ đề đã được giáo viên định hướng. Ví dụ các tác phẩm thuộc chủ đề tình yêu quê hương đất nước, gia đình thầy cô bạn bè...

Thầy Nguyễn Đức Uy, Trường THCS Trần Văn Ơn (P.Tân Định, TP.HCM), hướng dẫn học sinh lớp 9 chuẩn bị kiến thức cho kỳ thi tuyển sinh lớp 10 sắp tới. Ảnh: Thanh niên.

Bỏ học vẹt, rèn "tư duy từ điển" môn Ngoại ngữ

Với môn thi thứ 3 là Ngoại ngữ, thầy Nguyễn Hữu Thanh, Hiệu phó Trường THCS Trần Quốc Toản (P.Bình Trưng), cho biết, định hướng và cấu trúc đề thi sẽ phù hợp với việc HS học những bộ sách khác nhau. Đặc biệt trong bối cảnh đây là kỳ thi đầu tiên áp dụng đối với HS ở 3 khu vực sau sáp nhập.

Qua đề thi minh họa cho thấy sự dịch chuyển yêu cầu từ kiểm tra ghi nhớ sang đánh giá tư duy ngôn ngữ thực chất nên HS cần thực hiện cuộc "cách mạng" trong phương pháp ôn tập.

Thầy Thanh hướng dẫn HS phải từ bỏ học vẹt, rèn "tư duy từ điển". Dạng bài mới yêu cầu xác định từ dựa trên định nghĩa là "khắc tinh" của lối học "từ Anh = nghĩa Việt". Để bứt phá, HS cần làm quen với từ điển Anh - Anh (như Oxford, Cambridge). Hãy tập thói quen giải thích nghĩa của từ bằng tiếng Anh, nắm vững hệ thống từ đồng nghĩa (synonyms), trái nghĩa (antonyms) và gia đình từ (word forms). Đây là nền tảng cốt lõi để xử lý các câu hỏi đòi hỏi vốn từ sâu.

Ngữ pháp phải "sống" trong ngữ cảnh nên đề thi hiện nay loại bỏ các câu hỏi đánh đố mẹo mực, mà đòi hỏi thí sinh hiểu bản chất. "Thay vì làm hàng trăm câu trắc nghiệm rời rạc, HS hãy ôn ngữ pháp thông qua việc đọc hiểu văn bản và tập viết câu. Khi làm bài, hãy tự đặt câu hỏi: Tại sao dùng cấu trúc này trong hoàn cảnh này? Hiểu ngữ cảnh là chìa khóa duy nhất để đạt điểm tối đa phần vận dụng", thầy Thanh nhấn mạnh.

Thay vì chỉ tập trung "săn" từ khóa thụ động, HS cần chủ động tiếp cận các văn bản nhật dụng (tờ rơi, quảng cáo, thông báo) và các bài báo khoa học thường thức. Đặc biệt, hãy khoanh vùng nguồn đọc xoay quanh các chủ điểm cốt lõi như môi trường xanh, cộng đồng, văn hóa - di sản và công nghệ tương lai...

Cách học này giúp các em vừa tích lũy từ vựng theo chiều sâu chủ đề, vừa rèn luyện tư duy logic để xử lý linh hoạt mọi dạng văn bản.

Bên cạnh đó, thầy Thanh cũng chỉ dẫn HS biến công nghệ thành "gia sư riêng". Trong kỷ nguyên số, tự học là kỹ năng cực kỳ quan trọng. Hãy tận dụng tối đa các ứng dụng học tập và công cụ AI (trí tuệ nhân tạo) để hỗ trợ sửa lỗi bài viết, giải thích các cấu trúc khó và luyện phản xạ ngoại ngữ. Ứng dụng công nghệ thông minh sẽ giúp quá trình ôn tập trở nên chủ động, cá nhân hóa và hiệu quả hơn gấp nhiều lần.

Mức độ khó sẽ được cân đối

Theo Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TP.HCM Nguyễn Bảo Quốc, mức độ khó của đề thi tuyển sinh 10 năm 2026 sẽ được cân đối nhằm phù hợp với năng lực chung của học sinh sau sáp nhập. Đề thi sẽ rất mở, đòi hỏi học sinh phải biết tư duy, vận dụng, liên hệ, đánh giá, phản biện…, chứ không thể học tủ, học vẹt. Việc chạy theo các lớp học thêm, học theo kiểu nhồi nhét kiến thức cũng sẽ không phù hợp.

“Cấu trúc các môn thi tuyển sinh vào lớp 10 của Tp.HCM rất mở. Từ cấu trúc này đề thi có thể ra theo các dạng thức khác nhau và đề tham khảo chỉ là một trong những dạng thức có thể được đề cập trong đề thi. Đề tham khảo chỉ để giáo viên tham khảo trong quá trình giảng dạy, như một định hướng cho học sinh làm quen với phương thức kiểm tra đánh giá trong đề thi. Giáo viên cần tuyệt đối tránh việc bám theo ma trận, bảng đặc tả kiến thức trong đề tham khảo để xây dựng kế hoạch giảng dạy, ôn tập cho học sinh. Học sinh cũng tuyệt đối không có tâm lý chỉ bám theo các dạng câu hỏi trong đề tham khảo để ôn tập” – ông Quốc lưu ý.

Lãnh đạo Sở GD&ĐT Tp.HCM nhấn mạnh thêm, đề thi tuyển sinh của Tp.HCM ở cả 3 môn thi đều mang hơi thở đời sống, gắn việc học với thực tế. Do vậy, học sinh trong quá trình học phải có sự liên hệ thực tế, vận dụng kiến thức bài học vào giải quyết vấn đề thực tiễn, không thể học tủ, học vẹt. Đối với giáo viên, trong quá trình giảng dạy, kiểm tra đánh giá cũng cần có sự tích hợp, nối kết với cuộc sống một cách phù hợp, có chọn lọc để trang bị cho học sinh năng lực vận dụng một cách cần thiết.

Khánh Linh (theo Giáo dục, Tiền phong)