Cách Trái Đất 25,9 tỷ km, tàu thăm dò Voyager 1 còn có thể đi bao xa?

Gần nửa thế kỷ sau khi rời Trái Đất, Voyager 1 vẫn tiếp tục hành trình trong không gian liên sao, trở thành vật thể do con người chế tạo vươn xa nhất từ trước đến nay.

Ngày 18/11/2026, Voyager 1 chạm mốc cách Trái Đất khoảng 25,9 tỷ km, tương đương quãng đường ánh sáng đi trong một ngày. Cột mốc được ghi nhận lúc 17 giờ 16 phút, giờ Việt Nam.

Phải một ngày sau, tín hiệu vô tuyến từ tàu mới về tới Trái Đất, giúp nhóm điều hành NASA xác nhận thành tựu này.

Voyager 1 trong không gian liên sao. Ảnh: NASA/JPL-Caltech

Voyager 1 trong không gian liên sao. Ảnh: NASA/JPL-Caltech

Ở khoảng cách ấy, mỗi tín hiệu mất khoảng 24 giờ để đi một chiều. Một lệnh điều khiển từ mặt đất và tín hiệu phản hồi của tàu vì thế cần khoảng hai ngày chỉ riêng cho việc truyền đi và trở về.

Tuy nhiên, hành trình lập kỷ lục đang diễn ra cùng một sự cố mới. Trong thông báo ngày 19/11, NASA cho biết chưa nhận được dữ liệu khoa học và kỹ thuật từ Voyager 1 kể từ ngày 14/11.

Tàu vẫn phát tín hiệu sóng mang, nhưng dữ liệu thường được truyền cùng tín hiệu này chưa về tới mặt đất. Các kỹ sư đang tìm nguyên nhân.

Từ những hành tinh khổng lồ đến không gian liên sao

Voyager 1 được phóng ngày 5/9/1977 từ Cape Canaveral, bang Florida, Mỹ, bằng tên lửa Titan IIIE-Centaur. Nhiệm vụ ban đầu của tàu là khám phá những hành tinh khổng lồ trong Hệ Mặt Trời.

Tàu song sinh Voyager 2 khởi hành sớm hơn, vào ngày 20/8 cùng năm. Dù xuất phát sau, Voyager 1 đi theo quỹ đạo cho phép di chuyển nhanh hơn và cuối cùng vượt lên trước.

Nhờ tận dụng lực hấp dẫn của các hành tinh trong những lần bay qua, Voyager 1 được tăng tốc trên hành trình. Tàu hiện di chuyển với vận tốc khoảng 61.000 km/h, tương đương 17 km/giây.

Tháng 3/1979, Voyager 1 tiếp cận Sao Mộc, phát hiện hệ vành đai của hành tinh này cùng hoạt động núi lửa mạnh mẽ trên vệ tinh Io. Tháng 11/1980, tàu bay qua Sao Thổ, thu thập những quan sát quan trọng về hệ vành đai và vệ tinh Titan.

Tên lửa đưa Voyager 1 rời bệ phóng ngày 5/9/1977. Ảnh: NASA/KSC

Tên lửa đưa Voyager 1 rời bệ phóng ngày 5/9/1977. Ảnh: NASA/KSC

Sau cuộc thăm dò Sao Thổ, Voyager 1 không tiếp tục tới các hành tinh khác mà hướng ra vùng không gian xa hơn. Tháng 8/2012, tàu trở thành vật thể đầu tiên do con người chế tạo vượt qua ranh giới ngoài của nhật quyển — nơi gió Mặt Trời không còn chi phối môi trường không gian — để tiến vào không gian liên sao. Voyager 2 vượt qua ranh giới này vào năm 2018.

Từ một nhiệm vụ khám phá các hành tinh, hai tàu Voyager đã mở rộng hành trình sang vùng không gian mà trước đó chưa thiết bị nào của nhân loại trực tiếp khảo sát.

Thông điệp từ Trái Đất trên chiếc đĩa vàng

Bên cạnh các thiết bị khoa học, Voyager 1 mang theo một thông điệp đặc biệt: chiếc đĩa đồng mạ vàng đường kính 30 cm, được gắn trên thân tàu.

Nhà thiên văn học Carl Sagan là một trong những người xây dựng ý tưởng cho chiếc đĩa, với mong muốn giới thiệu về Trái Đất và con người tới những nền văn minh ngoài hành tinh có thể tìm thấy nó.

Chiếc đĩa lưu giữ 115 hình ảnh, lời chào bằng 55 ngôn ngữ, âm thanh thiên nhiên, tiếng tim đập, tiếng hát của cá voi và tiếng cười.

Tuyển tập âm nhạc trên đĩa trải dài từ các tác phẩm của Bach đến những ca khúc của Chuck Berry. Trong đó còn có thông điệp của Tổng thống Mỹ khi ấy là Jimmy Carter.

Giữa không gian bao la, chiếc đĩa giống như một tấm danh thiếp của nhân loại, mang theo những hình ảnh và âm thanh về hành tinh nơi con tàu bắt đầu chuyến đi.

Các kỹ sư lắp nắp bảo vệ đĩa vàng trên Voyager 1 năm 1977. Ảnh: NASA/JPL-Caltech

Các kỹ sư lắp nắp bảo vệ đĩa vàng trên Voyager 1 năm 1977. Ảnh: NASA/JPL-Caltech

Nỗ lực giữ liên lạc qua hàng chục tỷ km

Gần 50 năm hoạt động cũng khiến Voyager 1 liên tiếp đối mặt với những trục trặc do thiết bị xuống cấp.

Tháng 11/2023, một sự cố máy tính khiến tàu không thể truyền dữ liệu khoa học về Trái Đất một cách chính xác. Các kỹ sư phải mất nhiều tháng tìm giải pháp, thao tác từ xa với hệ thống được thiết kế từ thập niên 1970.

Năm 2024, hệ thống động cơ đẩy tiếp tục gặp khó khăn khi những đường ống nhỏ dẫn nhiên liệu dần bị tắc. Nhóm điều hành phải chuyển sang bộ động cơ đẩy khác để giữ ăng-ten của tàu hướng về Trái Đất.

Nguồn điện cũng ngày càng thu hẹp. Voyager 1 sử dụng các bộ phát điện chuyển nhiệt từ quá trình phân rã phóng xạ của plutonium thành điện năng. Công suất suy giảm theo thời gian buộc NASA phải lần lượt tắt một số thiết bị để duy trì hoạt động của tàu.

Ngày 17/4/2026, nhóm điều hành gửi lệnh tắt thiết bị đo hạt mang điện năng lượng thấp, gọi tắt là LECP. Thiết bị này đã hoạt động gần như liên tục từ khi Voyager 1 được phóng năm 1977.

Với sự cố được phát hiện ngày 14/11, việc vẫn thu được tín hiệu sóng mang cho thấy hệ thống giữ hướng của tàu, ăng-ten và thiết bị phát vô tuyến còn hoạt động. NASA đang xem xét khả năng trục trặc nằm ở máy tính thu thập, xử lý và định dạng dữ liệu trước khi truyền về Trái Đất. Đây mới là hướng điều tra, chưa phải nguyên nhân được xác nhận.

Chiếc đĩa mạ vàng mang thông điệp của người Trái đất tới những nền văn minh ngoài hành tinh có thể tìm thấy nó. Ảnh: NASA/JPL-Caltech

Chiếc đĩa mạ vàng mang thông điệp của người Trái đất tới những nền văn minh ngoài hành tinh có thể tìm thấy nó. Ảnh: NASA/JPL-Caltech

Khoảng cách quá lớn khiến ngay cả việc kiểm tra một lỗi nhỏ cũng kéo dài. Mỗi bước chẩn đoán đều phải tính đến thời gian tín hiệu vượt qua hàng chục tỷ km.

Hành trình còn kéo dài hàng chục nghìn năm

Dù đã tiến vào không gian liên sao, Voyager 1 vẫn chưa vượt hết Hệ Mặt Trời nếu tính tới đám mây Oort, vùng chứa vô số thiên thể băng giá và sao chổi bao quanh hệ hành tinh của chúng ta.

Theo ước tính của NASA, tàu cần khoảng 300 năm để tới rìa trong của đám mây Oort và có thể mất khoảng 30.000 năm để đi qua hoàn toàn vùng này.

Khoảng 40.000 năm nữa, Voyager 1 được dự đoán sẽ đi qua ở khoảng cách chừng 1,7 năm ánh sáng so với ngôi sao Gliese 445. Trên quy mô vũ trụ, đó có thể xem là một lần tiếp cận, dù khoảng cách vẫn rất lớn. Tàu không được dự đoán sẽ tới đủ gần để bị lực hấp dẫn của hệ sao này giữ lại.

Rất lâu trước thời điểm ấy, Voyager 1 nhiều khả năng đã ngừng liên lạc với Trái Đất. Khi nguồn điện không còn đủ cấp cho các thiết bị và máy phát vô tuyến, những tín hiệu cuối cùng từ tàu sẽ tắt.

Nhưng mất liên lạc không đồng nghĩa hành trình kết thúc. Voyager 1 vẫn có thể tiếp tục trôi qua thiên hà trong hàng triệu, thậm chí hàng tỷ năm, mang theo chiếc đĩa vàng và thông điệp về nơi nó đã ra đi.

Không ai biết con tàu có bao giờ được một nền văn minh khác tìm thấy hay không. Điều đã được xác lập là sau gần nửa thế kỷ, một thiết bị được con người chế tạo từ những năm 1970 vẫn đang vượt qua những giới hạn chưa từng có trong lịch sử khám phá không gian.

Ngọc An

Nguồn Công Lý: https://congly.vn/cach-trai-dat-25-9-ty-km-tau-tham-do-voyager-1-con-co-the-di-bao-xa-548572.html