Những bức tranh đá cổ nhất thế giới có nguy cơ bị xóa sổ do biến đổi khí hậu
Những tác phẩm nghệ thuật trên đá có niên đại hàng chục nghìn năm tại Indonesia đang đối mặt với nguy cơ xuống cấp nhanh chóng do biến đổi khí hậu. Các nhà khảo cổ học đang chạy đua với thời gian để ghi lại và bảo vệ những dấu tích quý giá về đời sống tinh thần của con người tiền sử.

Tác phẩm nghệ thuật trên đá tại một trong những hang động ở Sulawesi, Indonesia
Di sản hàng chục nghìn năm tuổi trước nguy cơ biến mất
Biến đổi khí hậu thường được nhận diện qua những biểu hiện như mực nước biển dâng, băng tan, lũ lụt, hạn hán hay tình trạng axit hóa đại dương. Nhưng tại những hang động hẻo lánh ở Indonesia, tác động của hiện tượng này còn được nhận biết qua những tinh thể muối đang phá hủy các tác phẩm nghệ thuật cổ xưa.
Theo các nhà khoa học, nhiệt độ tăng cao, mùa khô kéo dài, cùng những thay đổi về độ ẩm và khả năng giữ nước trong mùa mưa đang đẩy nhanh quá trình phong hóa do muối.
Nước chứa muối thấm vào các lỗ rỗng trong đá vôi. Khi điều kiện môi trường trong hang động thay đổi, muối kết tinh, co lại rồi phát triển, tạo áp lực khiến đá nứt, bong tróc và dần tách rời. Quá trình này có thể làm hư hại những bức tranh khắc đá tồn tại hàng chục nghìn năm.
Đáng lo ngại, các hang động ở Indonesia lưu giữ một trong những bằng chứng lâu đời nhất về khả năng sáng tạo nghệ thuật của loài người. Những tác phẩm tại đây có niên đại sớm hơn hàng chục nghìn năm so với nhiều hình vẽ nổi tiếng trong các hang động Chauvet ở Pháp hay Altamira ở Tây Ban Nha.
Trên đảo Sulawesi, hòn đảo lớn thứ tư của Indonesia, có hơn 500 địa điểm chứa tranh khắc đá, theo ông Basran Burhan, nhà khảo cổ học tại Đại học Griffith (Australia).
Trong số đó có hình ảnh ba người và một con lợn rừng, được xem là ví dụ lâu đời nhất thế giới về nghệ thuật kể chuyện, có niên đại ít nhất 51.200 năm. Một bức tranh khác mô tả loài lợn bản địa có niên đại ít nhất 45.500 năm, trong khi cảnh săn bắn được xác định có tuổi đời ít nhất 43.900 năm.
Những phát hiện này không chỉ cho thấy đời sống tinh thần phong phú của người tiền sử mà còn góp phần làm sáng tỏ lịch sử di cư của con người từ Đông Nam Á đến Australia.
Cách đây không lâu, một phát hiện mới tiếp tục làm thay đổi nhận thức về lịch sử nghệ thuật của nhân loại.
Tháng 1.2026, nhóm nghiên cứu do Renaud Joannes-Boyau, Giám đốc đào tạo nghiên cứu sau đại học tại Đại học Southern Cross (Australia), dẫn đầu công bố kết quả xác định niên đại một dấu bàn tay trên đảo Muna, phía đông nam Sulawesi. Tác phẩm được xác định có tuổi đời ít nhất 67.800 năm.
Nếu kết quả này được công nhận rộng rãi, đây sẽ là tác phẩm nghệ thuật trên đá cổ nhất từng được biết đến, vượt qua kỷ lục trước đó là dấu tay của người Neanderthal tại Tây Ban Nha, có niên đại ít nhất 64.800 năm.
Ông Joannes-Boyau cho biết nhóm nghiên cứu đã vô cùng bất ngờ trước kết quả và phải tiến hành kiểm tra lại nhiều lần để bảo đảm độ chính xác. Phát hiện cũng gây ra một số tranh luận trong cộng đồng khảo cổ học châu Âu. Tuy nhiên, ông khẳng định dữ liệu thu được rất rõ ràng và có thể khiến giới khoa học phải nhìn nhận lại một số quan điểm về quá trình tiến hóa của loài người.
Việc xác định niên đại chính xác cho các tác phẩm nghệ thuật trên đá có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trước đây, các nhà khoa học thường phân tích những lớp khoáng chất hình thành trên bề mặt tranh để xác định tuổi tối thiểu của tác phẩm. Tuy nhiên, quá trình lấy mẫu có thể khiến các lớp khoáng chất khác nhau bị trộn lẫn, làm sai lệch kết quả.
Năm 2021, nhóm nghiên cứu của Joannes-Boyau phát triển phương pháp sử dụng tia laser để phân lập lớp khoáng chất cổ nhất, qua đó đưa ra ước tính tuổi tối thiểu chính xác hơn. Phương pháp này đã góp phần tạo nên phát hiện về dấu bàn tay 67.800 năm tuổi trên đảo Muna.
Cuộc chạy đua bảo tồn di sản
Trong khi các nhà khoa học tiếp tục tìm kiếm những dấu tích mới, ngày càng có nhiều lo ngại về tình trạng xuống cấp của các tác phẩm đã được phát hiện. Một số bức tranh có thể vẫn chưa được tìm thấy, nhưng những tác phẩm đã biết cũng đang đứng trước nguy cơ biến mất.
Ông Joannes-Boyau nhận định nghệ thuật khắc đá ở nhiều nơi trên thế giới đều chịu tác động của quá trình phong hóa và sức ép từ hoạt động phát triển. Tuy nhiên, Indonesia có những tác phẩm đặc biệt cổ xưa nằm trong môi trường khí hậu nhiệt đới năng động. Gió mùa và những biến động khí hậu liên quan đến hiện tượng El Niño càng khiến các hang động trở nên dễ bị tổn thương.
Bên cạnh biến đổi khí hậu, hoạt động của con người cũng tạo thêm sức ép. Theo nhà khảo cổ học Shinatria Adhityatama thuộc Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Quốc gia Indonesia (BRIN), phát triển công nghiệp, nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản quanh các hang động có thể làm thay đổi điều kiện môi trường bên trong và khu vực lân cận. Bụi và rung động từ các mỏ khai thác gần đó cũng được cảnh báo có nguy cơ gây hư hại cho di sản.
Mức độ xuống cấp được ghi nhận trong thời gian ngắn đang khiến giới khảo cổ đặc biệt lo ngại. Ông Adhityatama cho biết hoạt động giám sát của các nhà khảo cổ học Indonesia đã ghi nhận những mảnh vỡ có kích thước bằng bàn tay tách khỏi các bức tranh khắc đá chỉ trong chưa đầy 5 tháng. Điều này cho thấy sự hư hại không đơn thuần diễn ra chậm chạp qua hàng nghìn năm, mà có thể xảy ra trong một khoảng thời gian rất ngắn.
Trước tình hình đó, Indonesia đã có những động thái nhằm tăng cường bảo vệ di sản. Sau khi phát hiện dấu bàn tay 67.800 năm tuổi, vào tháng 1.2026, truyền thông địa phương đưa tin chính phủ cam kết bảo vệ hang động trên đảo Muna và công nhận nơi đây là di tích được bảo vệ cấp quốc gia.
Năm 2025, Indonesia cũng đệ trình cảnh quan đá vôi Maros-Pangkep ở phía nam Sulawesi lên UNESCO để xem xét công nhận là Di sản Thế giới. Khu vực này có hàng trăm hang động, phần lớn lưu giữ các tác phẩm nghệ thuật trên đá. Tuy nhiên, theo Adhityatama, một số hang động đã xuất hiện dấu hiệu hư hại.
Để hạn chế tổn thất, các nhà khoa học cho rằng cần tăng cường giám sát có hệ thống đối với bề mặt tranh khắc đá, nhiệt độ, độ ẩm và hoạt động kết tinh muối bên trong hang động. Việc hiểu rõ cơ chế xuống cấp là điều kiện cần thiết trước khi lựa chọn biện pháp bảo tồn. Đồng thời, cần nghiên cứu mối liên hệ giữa hoạt động nông nghiệp, quản lý nguồn nước và những thay đổi về vi khí hậu quanh các hang động.
Dù các biện pháp bảo tồn tại chỗ có thể hạn chế những tác động từ con người, nhiệt độ toàn cầu tăng và lượng mưa thay đổi vẫn tiếp tục đe dọa các hang động. Vì vậy, bên cạnh nỗ lực ngăn chặn xuống cấp, các nhà khảo cổ học đang đẩy mạnh ghi chép, lưu trữ hình ảnh bằng nhiếp ảnh truyền thống và công nghệ 3D.
“Công việc của chúng tôi giống như một cuộc chạy đua với thời gian”, nhà khảo cổ học Adhityatama nói, nhấn mạnh mục tiêu không chỉ là phát hiện mà còn bảo tồn những di sản nghệ thuật quý giá cho các thế hệ tương lai.

