Cách xe điện 'giải nhiệt' cơn khát xăng dầu

Phương tiện chạy điện có thể giảm áp lực xăng-dầu trong thời gian trước mắt. Ảnh: Hoàng Linh

Giải nhiệt cơn khát xăng dầu

Vai trò “lớp đệm” của xe điện trước hết thể hiện ở khả năng giảm trực tiếp nhu cầu tiêu thụ xăng dầu trong giao thông – lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng tiêu thụ dầu mỏ của nhiều quốc gia. Khi một phần phương tiện được chuyển sang sử dụng điện, tổng nhu cầu nhiên liệu hóa thạch giảm xuống tương ứng. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nguồn cung bị gián đoạn, bởi chỉ cần giảm một tỷ lệ nhỏ nhu cầu cũng có thể góp phần ổn định giá và tránh tình trạng thiếu hụt cục bộ.

Ở góc độ vĩ mô, Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) từng ghi nhận, đội xe điện toàn cầu đã giúp giảm khoảng 1,3 triệu thùng dầu mỗi ngày trong năm 2024. Quy mô này tương đương với mức tiêu thụ nhiên liệu của toàn bộ ngành giao thông tại một nền kinh tế lớn. Xa hơn, cơ quan này dự báo, xe điện năm 2030 có thể giúp cắt giảm hơn 5 triệu thùng dầu/ngày, thậm chí lên tới 8 triệu thùng dầu/ngày trong kịch bản chuyển đổi nhanh. Theo The Guardian, chỉ cần thay thế 1 triệu xe xăng bằng xe điện tại Australia có thể giúp giảm tiêu thụ hơn 1 tỷ lít nhiên liệu mỗi năm.

Trang trại điện mặt trời tại Trung Quốc. Ảnh: NYT.

Mặt khác, xe điện còn mang lại lợi thế về hiệu quả sử dụng năng lượng - rất hiệu quả với những nền kinh tế có nguồn điện sản xuất từ dầu hay khí đốt. Động cơ điện có hiệu suất cao hơn nhiều so với động cơ đốt trong, nên khi được triển khai trên quy mô lớn có thể tạo ra sự khác biệt về tổng mức tiêu thụ năng lượng.

Một yếu tố quan trọng khác là tính linh hoạt của nguồn năng lượng đầu vào. Điện có thể được sản xuất từ nhiều nguồn khác nhau như thủy điện, điện gió, điện mặt trời, điện hạt nhân hoặc thậm chí từ các loại nguyên liệu hóa thạch trong nước. Điều này giúp các quốc gia chủ động hơn trong việc đảm bảo nguồn cung cho giao thông vận tải, ngay cả khi thị trường dầu mỏ toàn cầu biến động mạnh.

Chính sự linh hoạt này khiến xe điện trở thành “lớp đệm” hiệu quả trong giai đoạn chuyển tiếp. Khi nguồn cung xăng dầu bị gián đoạn, hệ thống giao thông không hoàn toàn phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu mà có thể chuyển một phần sang điện - nguồn năng lượng có thể được điều chỉnh trong nước. Đây là điểm khác biệt căn bản so với các phương tiện truyền thống.

Bên cạnh việc đi lại, điện cũng có thể "nuôi" nhiều phương tiện chuyên dụng hay máy móc công nghiệp. Ảnh: Hoàng Linh

Bên cạnh đó, xe điện còn giúp giảm áp lực lên cán cân thương mại của các quốc gia nhập khẩu năng lượng. Việc giảm nhu cầu nhập khẩu xăng dầu không chỉ giúp tiết kiệm ngoại tệ mà còn tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc giá năng lượng. Trong giai đoạn khủng hoảng, đây là yếu tố quan trọng để duy trì ổn định kinh tế vĩ mô.

Thực tế cũng cho thấy, tại nhiều thị trường, khi giá xăng dầu tăng cao, nhu cầu xe điện thường tăng theo. Điều này phản ánh vai trò của xe điện như một giải pháp thay thế thực tế, giúp người tiêu dùng và doanh nghiệp giảm chi phí vận hành. Khi xu hướng này được nhân rộng, tác động tích lũy có thể góp phần làm chậm lại tốc độ tăng nhu cầu dầu toàn cầu.

Xe điện Hyundai xuất xưởng từ nhà máy ở Ninh Bình. Ảnh: Hoàng Linh.

Tuy nhiên, vai trò “lớp đệm” của xe điện không chỉ nằm ở hiện tại mà còn ở khả năng hỗ trợ quá trình chuyển dịch dài hạn. Trong khi các giải pháp như tăng sản lượng khai thác hay mở rộng nhập khẩu thường cần thời gian và phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài, việc phát triển xe điện có thể được triển khai song song với các chính sách năng lượng trong nước. Điều này giúp các quốc gia có thêm “khoảng đệm thời gian” để điều chỉnh chiến lược, đầu tư vào hạ tầng và đa dạng hóa nguồn cung.

Cơ hội đi đôi với thách thức

Dù mang lại nhiều lợi ích, việc mở rộng sử dụng xe điện cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt liên quan đến hạ tầng và nguồn cung điện. Việc phát triển xe điện nếu không được tính toán hợp lý cũng được cảnh báo có thể dẫn tới những rủi ro mới, thậm chí tạo ra một dạng “lệ thuộc” khác.

Trước hết, sản xuất nguồn điện vẫn là yếu tố then chốt. Nếu điện năng chủ yếu được sản xuất từ than hoặc khí, việc chuyển sang xe điện chỉ giúp dịch chuyển tiêu thụ năng lượng từ xăng dầu sang các dạng nhiên liệu hóa thạch khác, thay vì thực sự giảm áp lực tổng thể. Do đó, phát triển xe điện cần đi song song với mở rộng năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời và thủy điện.

Người tiêu dùng Việt Nam lúc này đã rất quen thuộc với các loại xe điện. Ảnh: Hoàng Linh

Cũng cần lưu ý, năng lượng tái tạo lại có đặc điểm phụ thuộc vào thời tiết và thời gian trong ngày. Điều này đặt ra yêu cầu về hệ thống lưu trữ năng lượng, trong đó nổi bật là các giải pháp pin lưu trữ quy mô lớn (BESS). Hệ thống này cho phép tích trữ điện dư thừa vào ban ngày - khi sản lượng điện mặt trời cao - và sử dụng vào ban đêm hoặc giờ cao điểm. Đây là yếu tố quan trọng giúp đảm bảo nguồn điện ổn định khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng lên.

Bên cạnh đó, cũng phải tính tới áp lực lên hệ thống điện. Khi số lượng xe điện tăng nhanh, nhu cầu tiêu thụ điện sẽ gia tăng đáng kể, đặc biệt vào các khung giờ cao điểm. Do đó, cần quy hoạch phù hợp về nguồn và lưới điện, tránh nguy cơ quá tải cục bộ hoặc thiếu điện hoàn, nhất là tại các đô thị lớn.

Bên cạnh đó, hạ tầng sạc cũng cần được đầu tư đồng bộ. Việc phát triển mạng lưới trạm sạc nhanh, trạm đổi pin và hệ thống phân phối điện thông minh sẽ quyết định khả năng phổ cập xe điện trong thực tế.

Sản xuất ô tô điện tại nhà máy VinFast ở Cát Hải (Hải Phòng). Ảnh: Hoàng Linh

Một thách thức quan trọng nữa là nguồn cung nguyên liệu cho sản xuất xe điện như lithium, cobalt hay đất hiếm. Đây là những tài nguyên phân bố không đồng đều, hiện tập trung ở một số quốc gia, tiềm ẩn nguy cơ phụ thuộc mới nếu không được quản lý tốt. Nếu không chủ động đa dạng hóa nguồn cung hoặc phát triển công nghệ thay thế, các nước có thể chuyển từ phụ thuộc dầu mỏ sang phụ thuộc vào khoáng sản chiến lược.

Do đó, song song với phát triển xe điện, cần đẩy mạnh tái chế pin, nghiên cứu công nghệ mới và đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu. Mỗi nền kinh tế cũng cần tính toán nâng cao khả năng chống chịu bằng cách sử dụng đa dạng các nguồn năng lượng xanh, sạch khác cho giao thông, từ khí tự nhiên cho tới nhiên liệu hydro.

Thúc đẩy phát triển hạ tầng sạc "mở" và bền vững sẽ kích thích phổ biến xe điện mạnh mẽ hơn nữa. Ảnh: Hoàng Linh

Như thế, một khi được triển khai hợp lý, xe điện sẽ trở thành "bộ đệm" quan trọng, không chỉ góp phần tiết kiệm năng lượng mà còn tăng cường khả năng tự chủ, giúp các nền kinh tế vượt qua những giai đoạn khó khăn của thị trường năng lượng. Đây cũng chính là tinh thần Chỉ thị 09/CT-TTg ngày 19-3-2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện ở nước ta.

Nguyễn Thúc Hoàng Linh