Cải cách chính sách cần theo hướng dễ tuân thủ đối với hộ kinh doanh

Khu vực hộ kinh doanh là một trụ cột sống còn của kinh tế hộ gia đình và an sinh xã hội. Ảnh minh họa

Lợi nhuận mỏng, sức chống chịu suy yếu

Khu vực hộ kinh doanh từ lâu đã là một cấu phần quan trọng của kinh tế tư nhân tại Việt Nam. Theo thông tin từ Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), tính đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động, tạo việc làm cho gần 10 triệu lao động và đóng góp khoảng 32.840 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, tương đương gần 6,8% tổng thu từ khu vực ngoài quốc doanh. Đây không chỉ là lực lượng kinh tế đông đảo mà còn đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo sinh kế cho hàng triệu hộ gia đình.

Tuy nhiên, những con số khảo sát mới công bố cho thấy một thực tế đáng lưu ý: phần lớn hộ kinh doanh đang vận hành ở trạng thái “cầm cự” hơn là phát triển.

Chia sẻ tại tọa đàm Kết quả khảo sát của VCCI về các hộ kinh doanh ngày 23/4, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký VCCI cho rằng: Cuộc khảo sát được thực hiện từ tháng 2 - 4/2026 với 1.001 hộ kinh doanh đang hoạt động tại 34 tỉnh, thành phố trên cả nước. Trong tổng số các hộ được khảo sát, có tới 73,7% cho biết chỉ có lãi ít, 12,9% hòa vốn, 9,3% lỗ ít và 2,2% lỗ lớn. Đáng chú ý, chỉ 1,9% số hộ đạt được mức lợi nhuận như kỳ vọng.

Xu hướng suy giảm cũng thể hiện rõ qua các chỉ số về thị trường. Có tới 81,5% hộ kinh doanh cho biết doanh thu năm 2025 giảm, trong khi 75,4% ghi nhận lượng khách hàng sụt giảm. Những con số này phản ánh áp lực kép mà khu vực hộ kinh doanh đang phải đối mặt: sức cầu suy yếu trong khi chi phí đầu vào gia tăng.

Cơ cấu hoạt động của khu vực này cũng cho thấy tính dễ tổn thương cao. Hơn 90% hộ kinh doanh tập trung trong lĩnh vực bán lẻ, chủ yếu phục vụ khách hàng cá nhân. Quy mô nhỏ lẻ khiến các hộ khó tận dụng lợi thế về vốn, công nghệ hay quản trị để ứng phó với biến động thị trường. Gần 97% hộ coi đây là nguồn thu nhập chính hoặc duy nhất, đồng nghĩa với việc bất kỳ thay đổi nào về chính sách hay thị trường đều có thể tác động trực tiếp đến sinh kế.

Kết quả khảo sát cũng chỉ ra rằng xu hướng trong thời gian tới không phải là mở rộng mà chủ yếu là duy trì hoặc thu hẹp quy mô. Tỷ lệ hộ có ý định chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp vẫn còn rất hạn chế, cho thấy động lực phát triển chưa đủ mạnh.

Những khó khăn mà hộ kinh doanh gặp phải trải rộng trên nhiều phương diện. Về nguồn lực, 32,6% hộ cho biết gặp trở ngại; về thị trường là 43,8%; về đầu vào lên tới 59,3%. Tuy nhiên, nổi bật hơn cả là khó khăn về pháp lý khi có tới 73,3% hộ kinh doanh đánh giá đây là rào cản lớn nhất. Điều này cho thấy thách thức của khu vực này không chỉ nằm ở thị trường hay chi phí, mà còn ở khả năng thích ứng với hệ thống quy định ngày càng phức tạp.

Áp lực chi phí cũng tập trung vào hai nhóm chính là hàng hóa đầu vào và chi phí tuân thủ. Có 43,8% hộ gặp khó khăn về nguyên liệu, hàng hóa; trong khi 39,5% gặp khó trong việc tuân thủ các quy định kế toán, thuế. Các chi phí này không chỉ làm giảm lợi nhuận mà còn khiến nhiều hộ e ngại mở rộng hoạt động.

Kết quả khảo sát hộ kinh doanh do VCCI thực hiện.

Cải cách theo hướng dễ tuân thủ

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất được chỉ ra từ khảo sát là khoảng cách giữa yêu cầu quản lý và năng lực thực thi của hộ kinh doanh. Đa phần các hộ có quy mô siêu nhỏ, trình độ quản trị hạn chế, trong khi hệ thống quy định về thuế, kế toán và hóa đơn điện tử ngày càng phức tạp.

Theo ông Phạm Ngọc Thạch, Phó ban Pháp chế VCCI, nhiều hộ kinh doanh đang gặp khó khăn trong việc thực hiện các nghiệp vụ liên quan đến thuế và kế toán. Khoảng 71% hộ gặp khó khi thu thập thông tin để triển khai hóa đơn điện tử; hơn 60% vướng mắc trong việc hạch toán chi phí, theo dõi chính sách và kê khai, nộp thuế; trên 58% gặp khó trong lưu trữ sổ sách. Đặc biệt, việc xử lý sai sót trong hóa đơn điện tử là thách thức lớn khi hơn một nửa số hộ lúng túng khi phát sinh lỗi.

Khó khăn này càng rõ rệt hơn đối với nhóm hộ có chủ hộ lớn tuổi hoặc trình độ thấp, nhất là trong việc tiếp cận công nghệ. Khoảng 60% hộ cho biết thiếu kỹ năng công nghệ, trong khi 63% gặp khó trong việc cập nhật các quy định mới. Thêm vào đó, tâm lý lo ngại rủi ro pháp lý cũng khá phổ biến khi 68% hộ sợ vi phạm quy định và 71% cho rằng thủ tục hiện còn phức tạp.

Không chỉ khó về kỹ thuật, nhiều hộ còn gặp lúng túng trong quản lý tài chính cơ bản. Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, cho biết thực tế tư vấn cho thấy không ít hộ không phân biệt rõ chi phí đầu vào với chi tiêu cá nhân. Doanh thu từ hoạt động kinh doanh thường được sử dụng trực tiếp cho sinh hoạt gia đình mà không có hạch toán rõ ràng, dẫn đến khó khăn khi áp dụng các phương pháp tính thuế mới.

Trong khi đó, mức độ hiểu biết về chính sách của hộ kinh doanh vẫn còn hạn chế. Khảo sát cho thấy chỉ 13,9% hộ hiểu rõ các chính sách mới, trong khi 49,8% chỉ hiểu ở mức cơ bản và 33,9% chỉ nghe nói. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đơn giản hóa và truyền thông chính sách theo cách dễ tiếp cận hơn.

Trước thực trạng này, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI nhấn mạnh, cải cách chính sách không nên chỉ dừng ở việc siết chặt quản lý, mà cần hướng đến việc nâng cao khả năng tuân thủ của người thực thi.

“Muốn hộ kinh doanh lớn lên, trước hết phải làm cho hệ thống dễ tuân thủ hơn. Chính sách hiệu quả không chỉ là chính sách quản lý chặt hơn, mà là chính sách giúp các hộ đủ tự tin để tồn tại, phục hồi và trưởng thành”, ông Tuấn khẳng định.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là nâng ngưỡng doanh thu chịu thuế. Theo bà Nguyễn Thị Thu Hà, Ban Chính sách thuế quốc tế, Cục Thuế, việc nâng ngưỡng lên khoảng 1 tỷ đồng/năm có thể giúp khoảng 2,5 triệu hộ kinh doanh được miễn thuế, qua đó giảm đáng kể áp lực tuân thủ và thủ tục hành chính. Hiện tại, từ năm 2026, ngưỡng miễn thuế đã được nâng lên 500 triệu đồng/năm và có thể tiếp tục điều chỉnh trong thời gian tới.

Bà Hà cho biết: “Chúng tôi đã thiết kế chính sách là hộ kinh doanh thuộc diện miễn thuế chỉ phải thông báo doanh thu với cơ quan thuế 1 năm 1 lần vào ngày 31/12 của năm sau, rất đơn giản, dễ thực hiện”.

Đây được xem là bước đi nhằm giảm gánh nặng thủ tục cho nhóm hộ nhỏ, đồng thời tạo điều kiện để họ tập trung vào hoạt động kinh doanh.

Từ góc độ chính sách, VCCI đưa ra bốn phát hiện quan trọng. Thứ nhất, hộ kinh doanh là trụ cột của kinh tế hộ gia đình và an sinh xã hội. Thứ hai, khu vực này đang trong trạng thái sức khỏe suy yếu, lợi nhuận mỏng và tâm thế phòng thủ. Thứ ba, điểm nghẽn lớn nằm ở sự không tương thích giữa yêu cầu quản lý và năng lực tuân thủ. Thứ tư, khó khăn pháp lý là áp lực lớn nhất, đòi hỏi cải cách theo hướng nâng cao tính dễ tuân thủ.

Trên cơ sở đó, các kiến nghị tập trung vào việc giảm độ phức tạp của quy định, phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ chi phí thấp và dễ sử dụng, đồng thời thiết kế chính sách theo từng nhóm hộ cụ thể. Nhóm hộ siêu nhỏ, dễ tổn thương cần được hỗ trợ về tuân thủ và quản trị cơ bản, trong khi nhóm có tiềm năng phát triển cần được khuyến khích chuyển đổi lên doanh nghiệp.

Thực tế cho thấy, một môi trường kinh doanh thuận lợi không chỉ là môi trường ít rào cản thị trường mà còn là môi trường có chi phí tuân thủ hợp lý, dễ hiểu và có thể dự đoán. Khi các quy định trở nên gần gũi hơn với năng lực thực tế của người kinh doanh, khu vực hộ kinh doanh mới có thể phát huy hết vai trò và đóng góp lớn hơn cho nền kinh tế.

Trong dài hạn, cải cách đối với khu vực hộ kinh doanh không chỉ nhằm mục tiêu quản lý hiệu quả mà còn là động lực để thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân phát triển bền vững. Khi rào cản được gỡ bỏ, chi phí tuân thủ được giảm thiểu và niềm tin được củng cố, các hộ kinh doanh sẽ có thêm động lực để đầu tư, mở rộng và từng bước chuyển mình lên mô hình doanh nghiệp, qua đó đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng kinh tế.