Cần cơ chế đặc thù để chuyển hóa lợi thế thành động lực phát triển kinh tế cửa khẩu

Hạ tầng khu vực dừng đỗ, sang tải trong Khu Kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng-Lạng Sơn. (Ảnh: Quang Duy/TTXVN)

Sáng 31/10, thảo luận về tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội năm 2027, các đại biểu đã đề xuất nhiều giải pháp căn cơ nhằm khơi thông nguồn lực, hoàn thiện thể chế đặc thù cho các tỉnh miền núi, biên giới và thúc đẩy liên kết vùng, chú trọng chuyển hóa tiềm năng thành động lực tăng trưởng bền vững, gắn phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Thu hút nhà đầu tư chiến lược cho kinh tế cửa khẩu

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Đoàn Thị Lê An (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng) nhấn mạnh những cơ hội lớn từ việc kết nối giao thông với Trung Quốc và khu vực ASEAN thông qua các cửa khẩu quốc tế Tà Lùng, Trà Lĩnh và tuyến cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh. Tuy nhiên, đại biểu chỉ ra rằng địa hình chia cắt, quỹ đất bằng hạn chế, chi phí hạ tầng cao cùng vướng mắc trong thủ tục đất đai đang làm giảm khả năng chuyển hóa lợi thế thành động lực phát triển.

Từ thực tiễn tỉnh Cao Bằng, đại biểu Đoàn Thị Lê An kiến nghị việc hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển kinh tế cửa khẩu đối với các tỉnh miền núi, biên giới, tập trung vào hai vấn đề: Tạo lập quỹ đất sạch và lựa chọn nhà đầu tư.

Với các cửa khẩu quốc tế Tà Lùng, Trà Lĩnh và việc đầu tư tuyến cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh, Cao Bằng đang có cơ hội tăng cường kết nối giao thương với Trung Quốc và khu vực ASEAN. Tuy nhiên, địa hình chia cắt, quỹ đất bằng hạn chế, chi phí hạ tầng cao, cùng những vướng mắc trong chuẩn bị đất đai và thủ tục đầu tư đang ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa lợi thế thành động lực phát triển. Vì vậy, đại biểu cho rằng cần có cơ chế giúp địa phương chủ động chuẩn bị quỹ đất, đáp ứng kịp thời cơ hội đầu tư.

Đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng Đoàn Thị Lê An phát biểu. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Đại biểu Đoàn Thị Lê An kiến nghị Chính phủ rà soát các quy định hiện hành, nghiên cứu trình Quốc hội cơ chế thí điểm tạo lập quỹ đất sạch tại một số khu chức năng ưu tiên trong khu kinh tế cửa khẩu, trên cơ sở quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 đã được phê duyệt, với ba điều kiện: Giới hạn rõ phạm vi áp dụng, ưu tiên hạ tầng logistics, kho bãi và công trình có vai trò quan trọng; xác định cụ thể căn cứ phục vụ lợi ích quốc gia, công cộng; có danh mục dự án, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và nguồn vốn thực hiện; công khai tiến độ khai thác quỹ đất, giám sát việc sử dụng sau thu hồi và xác định trách nhiệm khi chậm triển khai, gây lãng phí.

Nêu thực tế các khu kinh tế cửa khẩu miền núi rất cần doanh nghiệp có tiềm lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng tổ chức chuỗi dịch vụ. Tuy nhiên, nữ đại biểu cho rằng chi phí đầu tư cao và thời gian thực hiện thủ tục kéo dài đang làm giảm sức hấp dẫn.

Vì vậy, theo đại biểu Đoàn Thị Lê An, cơ chế đặc thù cần bảo đảm ba nguyên tắc: Xác định rõ danh mục, tiêu chí dự án ưu tiên; đánh giá năng lực tài chính, kinh nghiệm, tiến độ giải ngân, khả năng kết nối nguồn hàng, tạo việc làm và đóng góp cho địa phương; công khai việc lựa chọn, giám sát cam kết và xử lý vi phạm; có nhiều nhà đầu tư đáp ứng yêu cầu thì phải lựa chọn cạnh tranh phù hợp. Những ngoại lệ cần áp dụng khác luật hiện hành phải trình Quốc hội xem xét, quy định rõ điều kiện, nghĩa vụ tài chính đất đai và trách nhiệm giải trình. Trước thực tế đó, đề nghị Chính phủ liên thông thủ tục đầu tư, đất đai, xây dựng; xác định rõ đầu mối, thời hạn giải quyết để rút ngắn thời gian triển khai dự án.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ sớm chỉ đạo tháo gỡ vướng mắc thuộc thẩm quyền về tạo quỹ đất, thủ tục đầu tư và phát triển logistics cửa khẩu, đồng thời mong muốn Quốc hội xem xét cơ chế phù hợp với đặc thù miền núi, biên giới; nội dung cần khác luật hiện hành có thể thí điểm có thời hạn, có tiêu chí, giám sát và tổng kết.

Đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn Nguyễn Đặng Ân phát biểu. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Đồng quan điểm về không gian kinh tế cửa khẩu, đại biểu Nguyễn Đăng Ân (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) cho rằng nhiệm vụ trọng tâm năm 2027 là tiếp tục đầu tư hạ tầng, phát huy hiệu quả kết nối và khai thác sau đầu tư.

“Hạ tầng cửa khẩu phát triển sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, nhưng thực sự trở thành động lực tăng trưởng cần phải gắn với các trung tâm logistics, công nghiệp chế biến, dịch vụ thương mại và các vùng sản xuất,” đại biểu Nguyễn Đăng Ân nhấn mạnh.

Đại biểu cho rằng, đối với các địa phương có cửa khẩu quốc tế như Lạng Sơn, cần nhìn nhận kinh tế cửa khẩu trong mối liên kết với phát triển kinh tế vùng và cả nước, với các tỉnh có cửa khẩu cảng biển như Quảng Ninh, Hải Phòng và cửa khẩu đường bộ như Cao Bằng, Lào Cai...

Không chỉ giới hạn hoạt động xuất nhập khẩu qua biên giới, đại biểu Nguyễn Đăng Ân nhấn mạnh nếu tổ chức tốt sự kết nối các cửa khẩu với trung tâm sản xuất, chế biến, tiêu thụ trong nước thì sẽ góp phần giảm chi phí logistics, nâng cao giá trị hàng hóa, mở rộng thị trường và tạo thêm việc làm, thu nhập cho người dân.

Do vậy, đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục quan tâm, chỉ đạo, thực hiện hoàn thành đồng bộ các quy hoạch, thúc đẩy nhanh đầu tư cho cửa khẩu số, cửa khẩu thông minh, tăng cường phối hợp giữa các bộ ngành và các tỉnh có cửa khẩu trong đầu tư quản lý, khai thác hạ tầng giao thông, logistics, chú trọng thu hút đầu tư vào sản xuất.

Hoàn thiện cơ chế đặc thù cho miền núi

Góp ý kiến từ góc độ phát triển vùng, đại biểu Tạ Thị Yên (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Điện Biên) bày tỏ sự nhất trí cao với các báo cáo tại phiên họp và nhấn mạnh sự cần thiết phải nhìn nhận đầy đủ hơn những đóng góp to lớn của vùng Trung du và miền núi phía Bắc đối với sự phát triển chung của đất nước.

Đại biểu Tạ Thị Yên chỉ rõ: “Đây là vùng có vị trí đặc biệt quan trọng về quốc phòng, an ninh, có diện tích rộng lớn và nhiều lưu vực sông quan trọng. Rừng đầu nguồn góp phần điều tiết dòng chảy, hạn chế xói mòn, sạt lở, bảo đảm nguồn nước cho sản xuất, sinh hoạt và hoạt động của các công trình thủy điện.”

Đại biểu Quốc hội tỉnh Điện Biên Tạ Thị Yên phát biểu. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Tuy nhiên, những đóng góp này đôi khi chưa thể hiện đầy đủ qua các chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế cục bộ của từng địa phương, trong khi đời sống đồng bào dân tộc thiểu số tham gia bảo vệ rừng còn nhiều khó khăn. Do đó, đại biểu kiến nghị Chính phủ tiếp tục chỉ đạo triển khai hiệu quả các chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, dịch vụ hấp thụ và lưu giữ các-bon của rừng, bảo đảm quản lý công khai, minh bạch để cải thiện sinh kế cho người dân.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng lưu ý về hạ tầng giao thông và thu hút đầu tư nông nghiệp. Dù nhà nước đã đầu tư nhiều công trình quan trọng, nhiều địa phương vẫn khó thu hút doanh nghiệp vào chế biến, bảo quản nông sản do chi phí vận chuyển cao và thiếu kho lạnh, dịch vụ logistics. Đại biểu đề nghị ưu tiên các tuyến kết nối vùng nguyên liệu với cơ sở chế biến và thị trường tiêu thụ, đồng thời tận dụng tốt không gian phát triển mới sau sắp xếp đơn vị hành chính để phát huy thế mạnh nông sản đặc sản, kinh tế rừng, dược liệu và du lịch.

Tại phiên thảo luận, các đại biểu kỳ vọng bước sang năm 2027, với đà tăng trưởng kinh tế vĩ mô ổn định và quyết tâm cao từ Chính phủ, các bộ, ngành, địa phương, những điểm nghẽn về thể chế, đất đai và hạ tầng sẽ từng bước được tháo gỡ đồng bộ. Việc kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế cửa khẩu, hoàn thiện cơ chế đặc thù cho miền núi và gắn kết chuỗi giá trị vùng sẽ là chìa khóa vững chắc để đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển bứt phá mới, mang lại ấm no, hạnh phúc cho nhân dân và bảo vệ vững chắc chủ quyền biên giới quốc gia./.