Cần cơ chế để nhà khoa học dám theo đuổi câu hỏi lớn

Nghiên cứu về cấu trúc vật liệu tại Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM). Ảnh: HCMUT

Trao quyền cho nhà khoa học

Trong trường đại học, nghiên cứu cơ bản không chỉ tạo ra tri thức mới mà còn là nền tảng cho những công nghệ và ứng dụng có thể hình thành trong tương lai.

Trao đổi về ranh giới giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng, PGS.TS Bùi Thu Lâm, Học viện Kỹ thuật mật mã, cho rằng trong thực tiễn, hai loại hình này đôi khi chưa được phân định rõ. Theo ông, nhà khoa học có thể tập trung phát triển kết quả nghiên cứu đến mức chứng minh được tính khả thi của ý tưởng (PoC). Để đưa kết quả từ PoC đến người sử dụng hoặc thương mại hóa cần có sự tham gia của những chủ thể khác, có thế mạnh về phát triển sản phẩm, thị trường và kết nối doanh nghiệp.

Cách tiếp cận này gợi mở một vấn đề: Không thể yêu cầu một nhóm nghiên cứu vừa phải tạo ra tri thức mới, vừa phải chịu trách nhiệm đưa sản phẩm đến thị trường. Đây là những công đoạn cần năng lực, nguồn lực và cơ chế hỗ trợ khác nhau. Nếu không phân định rõ, nghiên cứu cơ bản rất dễ bị kéo về những mục tiêu ứng dụng trước mắt, trong khi giá trị quan trọng nhất của nó là tạo ra tri thức, phương pháp và nền tảng khoa học mới.

GS.TS Nguyễn Đức Hòa, Phó Hiệu trưởng Trường Vật liệu, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng không thể yêu cầu nhà khoa học làm nghiên cứu liên ngành một cách khiên cưỡng. Bản thân vấn đề nghiên cứu phải đặt ra nhu cầu kết hợp nhiều lĩnh vực. Ông lấy ví dụ, từ nghiên cứu vật liệu có thể phát triển thành cảm biến, rồi tiến tới thiết bị “mũi điện tử”. Khi đó, nhóm nghiên cứu cần sự tham gia của chuyên gia trí tuệ nhân tạo để giải quyết những bài toán mới.

Theo ông Hòa, cần trao quyền chủ động hơn cho chủ nhiệm đề tài trong việc lựa chọn, thay thế thành viên và mời chuyên gia bên ngoài tham gia nhóm nghiên cứu. Cách tổ chức linh hoạt sẽ giúp tập hợp đúng năng lực cần thiết, thay vì bị bó hẹp trong một cơ cấu nhân sự cố định.

Quan điểm tạo không gian cho nghiên cứu khám phá cũng được Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh với yêu cầu tăng cường kết nối, chia sẻ nguồn lực và thúc đẩy hợp tác nghiên cứu để cùng tạo ra tri thức mới.

Nuôi dưỡng nghiên cứu dài hạn

Muốn nhà khoa học theo đuổi những câu hỏi lớn, trước hết cần bảo đảm nguồn lực đủ lâu để họ không phải liên tục thay đổi hướng nghiên cứu theo chu kỳ cấp kinh phí. Phó Giám đốc Cơ quan Điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) Nguyễn Phú Bình cho biết Quỹ đang kiến nghị Chính phủ cơ chế tài trợ dài hạn từ 5-10 năm theo hình thức cấp kinh phí theo gói. Cùng với đó là đề xuất đầu tư phòng thí nghiệm và bảo đảm kinh phí duy trì hoạt động thường xuyên, thay vì để các nhóm nghiên cứu phụ thuộc vào nguồn kinh phí của từng đề tài.

Định hướng đầu tư dài hạn đã có bước triển khai ở cấp chương trình. Ngày 25/5/2026, Bộ KHCN phê duyệt Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026-2035 (PEBR). Chương trình chuyển từ tài trợ các nhiệm vụ nghiên cứu đơn lẻ, ngắn hạn sang đầu tư theo định hướng trung và dài hạn, ưu tiên các chuỗi, cụm nhiệm vụ kéo dài 5-10 năm. Mục tiêu đến năm 2035 là hình thành khoảng 50 nhóm nghiên cứu mạnh, trong đó có ít nhất 10 nhóm đạt trình độ dẫn dắt trong khu vực.

Với góc nhìn của ngành giáo dục, Thứ trưởng Bộ GDĐT Lê Quân cho rằng cần giao cho nhà khoa học những nhiệm vụ khó, có sức hấp dẫn, tạo cơ hội phát huy năng lực. Với trưởng nhóm nghiên cứu mạnh và chủ nhiệm nhiệm vụ trọng điểm, cần có chính sách riêng, ưu tiên đầu tư ít nhất 5 năm. Theo ông, việc tìm kiếm nguồn tài trợ qua các đề tài chỉ kéo dài 1-2 năm có thể khiến nhà khoa học phải chuyển hướng nghiên cứu để duy trì nguồn lực.

Từ thực tiễn Đại học Quốc gia TPHCM, bà Trần Thị Tố Uyên, Phó Ban Tổ chức - Cán bộ, đề xuất tháo gỡ 3 điểm nghẽn: Đơn giản hóa hồ sơ, thủ tục và tăng quyền tự chủ cho nhà khoa học; xây dựng cơ chế tài trợ cạnh tranh, có hỗ trợ tài chính giai đoạn đầu từ 3-5 năm; xác định rõ trách nhiệm phối hợp giữa Trung ương, địa phương, trường đại học và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, tài trợ dài hạn không có nghĩa là cấp kinh phí rồi chờ đợi kết quả. Đặc thù của nghiên cứu cơ bản là không phải giả thuyết nào cũng được chứng minh, không phải hướng nghiên cứu nào cũng tạo ra kết quả như dự kiến. Nếu chỉ tài trợ cho những nhiệm vụ chắc chắn có sản phẩm, dễ nghiệm thu, nhà khoa học sẽ có xu hướng lựa chọn đề tài an toàn. Khi đó, những nghiên cứu có tính khám phá, tiềm ẩn rủi ro nhưng có khả năng mở ra hướng đi mới sẽ khó có cơ hội phát triển.

Chấp nhận rủi ro khoa học không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Điều cần thay đổi là cách đánh giá, không chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng mà còn xem xét tính khoa học của câu hỏi nghiên cứu, phương pháp thực hiện, sự trung thực và những đóng góp thực chất trong quá trình nghiên cứu.

Nghiên cứu cơ bản cần kinh phí, nhưng điều quan trọng hơn là tạo được môi trường để nhà khoa học có thể kiên trì theo đuổi ý tưởng, chủ động lựa chọn hướng nghiên cứu và không bị xem là thất bại chỉ vì một giả thuyết không thành công. Bởi những phát hiện làm thay đổi thế giới thường bắt đầu từ những câu hỏi chưa có lời giải. Muốn có đột phá, phải có cơ chế để nhà khoa học dám đi đến cùng những câu hỏi đó.