Cần cơ chế sandbox để mở đường cho công nghệ chỉnh sửa gen trong nông nghiệp

Ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Ảnh: Bích Hồng/Bnews/vnanet.vn

Công nghệ chỉnh sửa gen mở ra nhiều cơ hội tạo giống cây trồng mới, nhưng cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được kỳ vọng tháo gỡ những vướng mắc, tạo không gian cho nghiên cứu, ứng dụng và từng bước làm chủ công nghệ này trong nông nghiệp. Xung quanh vấn đề này, phóng viên TTXVN đã phỏng vấn ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. 

Phóng viên:

Thưa ông, trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang chuyển đổi theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu, Việt Nam cần ưu tiên nghiên cứu, ứng dụng công nghệ sinh học, đặc biệt là công nghệ chỉnh sửa gen trong lĩnh vực cây trồng như thế nào?

Ông Nguyễn Văn Long: Phát triển khoa học, công nghệ là một trong những định hướng quan trọng nhằm thúc đẩy ngành nông nghiệp phát triển. Tại Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược và Quyết định số 808/QĐ-TTg giao nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược, Thủ tướng Chính phủ đã xác định định hướng ưu tiên ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ chỉnh sửa gen để phát triển giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản; đồng thời nghiên cứu, phát triển vaccine, chế phẩm sinh học thế hệ mới phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Đối với lĩnh vực trồng trọt, công nghệ gen mở ra hướng tiếp cận mới trong chọn tạo giống, giúp các nhà khoa học có thêm công cụ để cải thiện những đặc tính mong muốn của cây trồng. Vì vậy, Việt Nam cần tập trung nghiên cứu, ứng dụng công nghệ này gắn với nhu cầu thực tiễn của sản xuất, hướng tới tạo ra các giống cây trồng có giá trị ứng dụng, đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp và nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản.

Phóng viên: Một trong những hạn chế hiện nay là nhiều kết quả nghiên cứu vẫn chưa được đưa vào sản xuất ở quy mô lớn. Bộ Nông nghiệp và Môi trường có giải pháp gì để kết nối nhà khoa học với doanh nghiệp, rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến thương mại hóa sản phẩm?

Ông Nguyễn Văn Long: Trong các hội nghị về phát triển khoa học, công nghệ trong lĩnh vực nông nghiệp ngày 27/10 và 2/11 vừa qua, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã chỉ đạo rõ yêu cầu phát huy sự tham gia của ba nhà: Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp.

Trong đó, Nhà nước giữ vai trò đặt hàng các nhiệm vụ nghiên cứu; nhà khoa học từ các viện, trường, trung tâm nghiên cứu trong nước và quốc tế trực tiếp triển khai; còn doanh nghiệp đóng vai trò đầu tàu dẫn dắt. Doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu, đặt hàng, xét duyệt đến triển khai nghiên cứu, bởi đây là lực lượng nắm rõ nhu cầu của ngành hàng và thị trường trong nước, quốc tế. Đồng thời, doanh nghiệp cũng là chủ thể tiếp nhận kết quả nghiên cứu để đưa vào sản xuất và thương mại hóa.

Cách tiếp cận này sẽ giúp các nhiệm vụ nghiên cứu bám sát thực tiễn, hạn chế tình trạng kết quả nằm lại trong phòng thí nghiệm, đồng thời nâng cao hiệu quả đầu tư cho khoa học, công nghệ.

Phóng viên: Thời gian qua, Việt Nam đã có những bước tiến về hành lang pháp lý khi phân định rõ sản phẩm biến đổi gen và sản phẩm chỉnh sửa gen. Tuy nhiên, các quy định cụ thể về đánh giá, công nhận và đưa sản phẩm chỉnh sửa gen vào sản xuất vẫn còn thiếu. Bộ sẽ tháo gỡ những vướng mắc này như thế nào, đặc biệt thông qua cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox)?

Ông Nguyễn Văn Long: Thời gian qua, chúng ta đã có những bước tiến quan trọng về pháp lý, trong đó có việc sửa đổi, bổ sung Luật Đa dạng sinh học và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, qua đó phân định rõ hai khái niệm biến đổi gen và chỉnh sửa gen.

Tuy nhiên, qua quá trình triển khai thực tế, chúng tôi nhận thấy vẫn còn những vướng mắc. Cụ thể, các quy định về đánh giá, công nhận đối với sản phẩm chỉnh sửa gen hiện chưa đầy đủ. Pháp luật về đa dạng sinh học quy định việc thực hiện theo pháp luật chuyên ngành, nhưng trong khi đó, các quy định cụ thể của pháp luật chuyên ngành đối với những sản phẩm này cũng chưa được hoàn thiện. Vì vậy, chúng tôi đã đề xuất khi sửa đổi Luật Đa dạng sinh học và các văn bản pháp luật liên quan, cần nghiên cứu bổ sung những quy định cụ thể để tạo cơ sở triển khai.

Một vấn đề cần được làm rõ là cách thức quản lý đối với sản phẩm chỉnh sửa gen. Nếu xác định một số sản phẩm chỉnh sửa gen có thể được đối xử như sản phẩm truyền thống thì cần quy định rõ quy trình, thao tác và các yêu cầu đánh giá tương ứng, bảo đảm có cơ sở khoa học và phù hợp với đặc điểm của từng sản phẩm.

Đây là lĩnh vực mới, trong khi chúng ta chưa có đủ thực tiễn để ngay lập tức xây dựng và luật hóa toàn bộ các quy định. Do đó, Chính phủ đang chỉ đạo xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Chúng tôi đang đề nghị các đơn vị thuộc Bộ căn cứ vào từng lĩnh vực, lựa chọn một số đối tượng, thậm chí một đối tượng cụ thể, để tham mưu xây dựng cơ chế thử nghiệm.

Theo đó, sandbox có thể bao quát toàn bộ quá trình, từ nghiên cứu, đánh giá, công nhận đến đưa sản phẩm vào sử dụng và sản xuất trong thực tiễn. Tất cả các công đoạn đều phải nằm trong phạm vi kiểm soát, có quy trình theo dõi, đánh giá cụ thể. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các sản phẩm công nghệ gen, bởi nếu phát sinh rủi ro sinh học có tác động trên diện rộng thì chúng ta phải có cơ sở nghiên cứu, đánh giá và phương án kiểm soát.

Thông qua việc triển khai thí điểm một số sản phẩm cụ thể, cơ quan quản lý có thể đánh giá những vấn đề phát sinh, rút kinh nghiệm và hoàn thiện quy định. Sau khi có đủ cơ sở thực tiễn, chúng ta mới xem xét việc luật hóa chính thức. Đây là cách tiếp cận vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm yêu cầu quản lý an toàn, thay vì phải chờ có đầy đủ quy định pháp luật mới bắt đầu triển khai nghiên cứu, ứng dụng.

Hiện nay, chúng tôi đã trải qua một số vòng họp, đánh giá, lấy ý kiến các đơn vị liên quan. Trong năm 2026, Bộ sẽ đề xuất một số trường hợp cụ thể để có thể triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong những năm tiếp theo.

Phóng viên: Bên cạnh hành lang pháp lý, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất khiến Việt Nam vẫn chủ yếu dừng ở ứng dụng công nghệ từ nước ngoài? Chúng ta cần làm gì để từng bước làm chủ công nghệ, chủ động phát triển các giống cây trồng mới?

Ông Nguyễn Văn Long: Theo tôi, có ba vấn đề lớn cần tập trung giải quyết.

Thứ nhất là nguồn nhân lực. Việt Nam đã có một số chuyên gia, nhà khoa học bước đầu làm chủ được công nghệ, nhưng nhìn chung, đội ngũ nhân lực có trình độ chuyên sâu, đủ khả năng làm chủ những công nghệ chiến lược vẫn còn thiếu. Qua việc tiếp nhận các đề xuất nhiệm vụ khoa học, công nghệ chiến lược của Bộ thời gian vừa qua, chúng tôi nhận thấy đây là một trong những hạn chế nổi bật.

Thứ hai là thiếu các nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu dài hạn. Nếu chỉ tập trung ứng dụng những sản phẩm, công nghệ đã có của nước ngoài mà không đầu tư nghiên cứu nền tảng, chúng ta sẽ khó có được những đánh giá đầy đủ, toàn diện và dễ rơi vào thế bị động khi có yêu cầu phát triển công nghệ mới. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cũng đã chỉ đạo cần tập trung cho nghiên cứu cơ bản, đặc biệt là phát triển các công nghệ chiến lược. Muốn làm chủ, chúng ta phải có năng lực tự nghiên cứu, phát triển công nghệ hoặc chủ động liên danh, liên kết với các đối tác quốc tế để cùng phát triển, sau đó tiếp nhận và làm chủ công nghệ.

Thứ ba là hạ tầng nghiên cứu, đặc biệt là hệ thống phòng thí nghiệm. Nghiên cứu công nghệ gen đòi hỏi các phòng thí nghiệm phải được đầu tư bài bản, có cơ sở vật chất và trang thiết bị hiện đại. Trong khi đó, 16 phòng thí nghiệm trọng điểm đã hơn 20 năm chưa được đầu tư tương xứng. Vì vậy, Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định rà soát, điều chỉnh, nâng cấp các phòng thí nghiệm này nhằm đáp ứng yêu cầu nghiên cứu trong giai đoạn mới.

Bên cạnh việc đầu tư trong nước, chúng ta cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế, liên danh, liên kết với các nhà khoa học nước ngoài để tiếp nhận, chuyển giao và cùng phát triển công nghệ. Tôi cho rằng, muốn làm chủ công nghệ gen, chúng ta phải giải quyết đồng bộ các yếu tố về nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu và cơ sở vật chất, trang thiết bị. Đây là những điều kiện nền tảng để Việt Nam từng bước chuyển từ ứng dụng sang chủ động nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Phóng viên: Xin cảm ơn ông!