Cần 'cú hích' về thể chế mở hướng phát triển du lịch cộng đồng vùng miền Tây Nghệ An

Điểm du lịch Khe Cớ, xã Tam Quang. Ảnh: Mai Hoa

Hình thành hệ sinh thái du lịch cộng đồng

Nói đến du lịch Nghệ An, khu vực miền Tây Nghệ An với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, hệ sinh thái đa dạng cùng văn hóa của đồng bào Thái, Mông, Khơ Mú, Thổ… đang dần trở thành lực hút mới thông qua mô hình du lịch cộng đồng.

Trên cơ sở những lợi thế và nắm bắt xu hướng của du khách ngày càng ưu tiên các trải nghiệm gần gũi thiên nhiên, khám phá văn hóa bản địa và đời sống cộng đồng, những năm qua Nghệ An đã chủ động định hướng phát triển du lịch cộng đồng.

Một minh chứng rõ nét, HĐND tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 07, ngày 22/7/2020 về một số chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2021 – 2025. Nghị quyết có phạm vi tác động toàn diện, không chỉ hỗ trợ các hộ gia đình làm du lịch cộng đồng mà còn lan tỏa tới các thôn, bản, xóm và chính quyền địa phương, tạo nền tảng thúc đẩy phát triển du lịch gắn với sinh kế và gìn giữ bản sắc văn hóa.

Một góc của mô hình du lịch cộng đồng tại bản Mường Lống 1. Ảnh: Mai Hoa

Từ thực tiễn triển khai, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Lống - Vừ Bá Xử cho rằng: Từ chưa hề có tư duy, kiến thức làm du lịch, thông qua chính sách hỗ trợ tập huấn, tuyên truyền, quảng bá…, cán bộ xã, bản và người dân đã biết làm du lịch, quảng bá điểm đến trên các nền tảng số để thu hút du khách tăng theo từng năm. Đặc biệt, việc hỗ trợ trang phục, nhạc cụ truyền thống không chỉ phục vụ du khách mà còn góp phần khôi phục, lan tỏa các giá trị văn hóa cộng đồng. Hiện nay, điểm du lịch cộng đồng Mường Lống được UBND tỉnh công nhận là điểm du lịch của tỉnh, với 5 mô hình homestay và hơn 20 thành viên tham gia.

Bản sắc văn hóa các đồng bào dân tộc thiểu số đang là một lực hút quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng ở miền Tây, Nghệ An. Ảnh: Mai Hoa

Là 1 trong 5 hộ tham gia làm homestay tại điểm du lịch cộng đồng Mường Lống, chị Lầu Y Dếnh cho biết: Để xây dựng được 1 cơ sở homestay, chi phí đầu tư ban đầu khá lớn. Riêng gia đình chị đã đầu tư gần 2 tỷ đồng để xây dựng 2 ngôi nhà gồm 1 nhà sàn và 1 nhà trệt làm nơi lưu trú và nghỉ ngơi của du khách. Trong điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, khoản hỗ trợ 100 triệu đồng từ chính sách của tỉnh cho các hạng mục thiết yếu như nhà vệ sinh, chăn màn, trang thiết bị phục vụ khách đã giúp giảm áp lực tài chính đáng kể. Quan trọng hơn, chính sách hỗ trợ đã tạo động lực để người dân mạnh dạn chuyển đổi sinh kế, từ làm nương rẫy đơn thuần sang phát triển du lịch, tăng thu nhập, ổn định cuộc sống.

Bên cạnh việc tạo điều kiện hình thành các điểm du lịch cộng đồng, Nghị quyết số 07 của HĐND tỉnh còn góp phần đưa các điểm du lịch cộng đồng tự phát vào hoạt động bài bản hơn. Hệ thống biển chỉ dẫn, cơ sở hạ tầng phụ trợ, cải thiện vệ sinh môi trường và nâng cao chất lượng dịch vụ đã giúp du khách dễ dàng tiếp cận và có trải nghiệm tốt hơn khi đến miền Tây Nghệ An.

Lãnh đạo Ban Văn hóa - Xã hội, HĐND tỉnh khảo sát sản phẩm phục vụ khách du lịch tại điểm du lịc bản Nưa, xã Con Cuông. Ảnh: Mai Hoa

Đánh giá tổng thể sau 5 năm triển khai, đồng chí Trần Xuân Cường – Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho rằng: Tác động lớn nhất của nghị quyết không chỉ nằm ở nguồn hỗ trợ tài chính mà ở sự chuyển dịch tư duy phát triển. Người dân miền núi từng bước trở thành chủ thể của hoạt động du lịch, vừa bảo tồn văn hóa, vừa trực tiếp hưởng lợi từ kinh tế du lịch. Từ chỉ 1 điểm du lịch cộng đồng được công nhận ban đầu, đến nay toàn tỉnh đã có 6 điểm được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh. Khu vực miền Tây hiện có 24 thôn, bản với 81 hộ kinh doanh homestay, tạo việc làm thường xuyên cho hơn 300 lao động địa phương.

Sự tăng trưởng cũng thể hiện rõ qua các con số. Nếu năm 2020, doanh thu và lượng khách du lịch đến với miền Tây chỉ chiếm khoảng 3,9% lượng khách du lịch toàn tỉnh, thì đến năm 2024 con số này đã tăng lên gần 10% doanh thu và hơn 8% lượng khách. Điều đó cho thấy miền Tây đang dần trở thành cực tăng trưởng mới của ngành du lịch Nghệ An.

Quan trọng hơn, một hệ sinh thái du lịch cộng đồng đang hình thành rõ nét: Du lịch bản làng gắn sinh hoạt cộng đồng; du lịch sinh thái rừng núi; trải nghiệm văn hóa dân tộc; ẩm thực truyền thống và nghề thủ công; mạng lưới homestay liên kết theo tuyến, điểm. Mỗi bản làng không chỉ là nơi lưu trú mà trở thành không gian trải nghiệm văn hóa sống động.

Mô hình du lịch cộng đồng bản Bộng, xã Thành Bình Thọ. Ảnh: Mai Hoa

Cần tư duy chính sách tạo đột phá

Thực tiễn triển khai Nghị quyết số 07 của HĐND tỉnh cho thấy, bên cạnh những chuyển biến tích cực, với tổng nguồn lực hỗ trợ chưa đến 9,5 tỷ đồng trong 5 năm (2021 – 2025) mới chỉ mang tính khuyến khích ban đầu, tạo động lực khởi động chứ chưa có sự bứt phá. Hiệu quả hoạt động các điểm du lịch cộng đồng, theo đánh giá của các nhà làm du lịch và phản hồi từ du khách là chưa cao. Các hoạt động trải nghiệm giữa các điểm đến còn na ná nhau, chủ yếu xoay quanh ẩm thực, giao lưu văn nghệ, sinh hoạt cộng đồng…, khiến thời gian lưu trú của du khách ngắn, khó tạo sức hút dài hạn.

Văn hóa ẩm thực là một trong những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào các dân tộc thiểu số Nghệ An hút khách du lịch tại điểm du lịch Mường Đán, xã Tiền Phong. Ảnh: Mai Hoa

Bà Lang Thị Tâm - chủ Homestay Từ Tâm tại điểm du lịch cộng đồng Hoa Tiến (xã Châu Tiến) cho rằng: Để du lịch cộng đồng phát triển bền vững, cần chuyển từ tư duy hỗ trợ từng hộ sang xây dựng không gian du lịch chung. Như tạo quỹ đất hình thành khu sinh hoạt cộng đồng, sân chơi văn hóa để du khách trải nghiệm trò chơi dân gian, sinh hoạt bản làng; đầu tư xây dựng nhà sàn truyền thống kết hợp không gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm đặc trưng của người Thái; đồng thời nâng cấp cảnh quan và hạ tầng giao thông kết nối các điểm đến. Việc mở rộng không gian sinh thái sẽ giúp kéo dài thời gian lưu trú, khắc phục tình trạng phát triển còn bó hẹp trong phạm vi từng homestay riêng lẻ như hiện nay.

Điểm du lịch cộng đồng bản Gạo, xã Châu Khê gắn với nghề dệt thổ cẩm các sản phẩm đặc trưng. Ảnh: Mai Hoa

Không chỉ du lịch cộng đồng, ở miền Tây Nghệ An, một xu hướng mới đang được hình thành, đó là phát triển du lịch nông nghiệp, du lịch rừng gắn với kinh tế xanh thông qua mô hình farmstay và foreststay. Ông Phan Xuân Diện – Giám đốc Công ty cổ phần Dược liệu Pù Mát, đang triển khai dự án farmstay tại vùng đệm Vườn quốc gia Pù Mát, cho biết ý tưởng xây dựng không gian nghỉ dưỡng giữa thiên nhiên, kết hợp sản xuất nông nghiệp hữu cơ và trải nghiệm rừng đã được ông ấp ủ nhiều năm. Tuy nhiên, khi bắt tay triển khai, rào cản lớn nhất lại không nằm ở thị trường hay tài nguyên, mà ở bài toán tài chính và tính pháp lý đất đai.

“Chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, trong khi các mô hình farmstay chủ yếu nằm trên đất nông nghiệp hoặc đất rừng sản xuất. Doanh nghiệp muốn đầu tư dài hạn nhưng vướng quy hoạch, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và tiếp cận vốn vay. Nếu có chính sách hỗ trợ lãi suất, hỗ trợ quy hoạch và tạo hành lang pháp lý rõ ràng thì doanh nghiệp, hợp tác xã mới yên tâm đầu tư”, ông Diện chia sẻ.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải có một cách tiếp cận mới về chính sách phát triển du lịch miền Tây Nghệ An. Khi tỉnh đã xác định du lịch là 1 trong 5 trụ cột tăng trưởng, hướng tới trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, thì việc tiếp tục duy trì các chính sách hỗ trợ nhỏ lẻ sẽ khó tạo bước chuyển mạnh. Điều cần thiết hiện nay là một “cú hích thể chế” nhằm chuyển từ giai đoạn khuyến khích người dân làm du lịch sang giai đoạn phát triển chuyên nghiệp, quy mô và bền vững.

Vùng miền Tây Nghệ An có hệ sinh thái phong phú và hấp dẫn, tạo thuận lợi cho phát triển du lịch cộng đồng, trải nghiệm. Ảnh: Mai Hoa

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trần Xuân Cường: Hiện nay, ngành đang tham mưu UBND tỉnh xây dựng chính sách mới thay thế Nghị quyết số 07. Chính sách dự kiến sẽ tập trung nguồn lực cho các điểm du lịch cộng đồng đã được công nhận nhằm phát triển bài bản, khắc phục những hạn chế lâu nay; đồng thời gắn phát triển du lịch với các mục tiêu kinh tế – xã hội miền Tây, nhất là tạo sinh kế, giảm nghèo bền vững và bảo tồn bản sắc văn hóa, sinh thái đặc sắc.

Chính sách mới dự kiến tập trung vào 3 nhóm nội dung trọng tâm: Hỗ trợ đầu tư trung tâm đón tiếp khách; xây dựng nhà vệ sinh công cộng đạt chuẩn; hình thành không gian sinh hoạt cộng đồng phục vụ du khách gắn với các hoạt động văn hóa, lễ hội truyền thống. Bên cạnh chính sách, ngành du lịch cũng sẽ đồng hành cùng các địa phương trong công tác đào tạo nhân lực, chuyển đổi số, xúc tiến quảng bá và xây dựng thương hiệu điểm đến.

Tuy nhiên, để tạo đột phá thực sự, chính sách du lịch không thể là câu chuyện riêng của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch mà cần sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, địa phương, từ “câu chuyện” quy hoạch không gian phát triển du lịch đến chính sách đất đai cần linh hoạt để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào mô hình du lịch xanh; hạ tầng giao thông cũng cần được ưu tiên đầu tư nhằm rút ngắn khoảng cách di chuyển – yếu tố đang trở thành lực cản lớn đối với du lịch miền Tây hiện nay.

Khi có quy hoạch rõ ràng, có nguồn vốn và hành lang pháp lý minh bạch, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân mới đủ niềm tin để đầu tư dài hạn. Và khi các giải pháp thể chế, hạ tầng, nguồn lực được triển khai đồng bộ, du lịch cộng đồng miền Tây Nghệ An không chỉ dừng ở mô hình trải nghiệm nhỏ lẻ, mà hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển kinh tế xanh, bền vững, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh trong giai đoạn mới.