Cần giữ gìn môi trường văn hóa trước "Rác AI"

Thượng tướng, GS.TS. Nguyễn Văn Thành và Thiếu tá, ThS. Cù Xuân Vũ cùng nữ MC tại buổi tọa đàm.

Lễ giới thiệu cuốn sách “Rác trí tuệ nhân tạo (AI) - Thách thức trong kỷ nguyên số” tại Hà Nội ngày 23/9/2026 đặt ra một câu hỏi vượt khỏi phạm vi công nghệ: Chúng ta sẽ đọc, viết, sáng tạo và tin nhau như thế nào khi một văn bản, bức ảnh hay giọng nói đều có thể được tạo ra trong vài giây? Từ góc nhìn văn hóa, nhận diện “rác AI” cũng là học cách giữ gìn sự thật, tôn trọng công sức sáng tạo và chịu trách nhiệm với mỗi điều mình đưa vào đời sống chung.

1. Khi một cuốn sách bắt đầu từ câu hỏi về niềm tin

Tại buổi lễ, Thượng tướng Nguyễn Văn Thành nói về lý do lựa chọn đề tài: thông tin đúng giúp con người đưa ra quyết định đúng, trong khi dòng thông tin hôm nay luôn lẫn tin thật, tin giả và nội dung do AI tạo ra. Câu chuyện ấy gần gũi với bất kỳ ai từng mở điện thoại vào buổi sáng: giữa vô số lời khuyên, bản tin, hình ảnh và bài viết, điều gì đáng tin, điều gì cần kiểm tra thêm?

Tên sách gây chú ý bởi hai chữ “rác AI”. Nhưng nếu chỉ hiểu đó là những hình ảnh vụng về hay đoạn văn lặp ý, chúng ta sẽ bỏ qua phần đáng lo hơn. Theo nội dung cuốn sách được giới thiệu tại sự kiện, “rác AI” có thể là thông tin sai lệch, dữ liệu nhiễu, nội dung giả mạo và cả những hệ quả của việc thiết kế, vận hành, sử dụng AI thiếu kiểm soát. Nó tác động tới môi trường thông tin nơi con người học hỏi, tranh luận, làm việc và hình thành nhận thức về thế giới.

Nhìn từ văn hóa, chất lượng thông tin còn là chất lượng của quan hệ giữa người với người. Một bức ảnh bị gắn sai tên có thể làm tổn thương người trong ảnh. Một câu nói bịa đặt rồi đặt vào miệng người khác có thể hủy hoại uy tín của họ. Một tư liệu lịch sử được viết trôi chảy nhưng sai ngày tháng, sai nhân vật có thể đi qua nhiều lần chia sẻ và dần được tưởng là thật. Mỗi sai lệch ấy có một người phải gánh hậu quả, dù người tạo hoặc chuyển tiếp nội dung đôi khi chỉ mất vài giây để bấm nút.

2. Giữ sự thật trong đời sống sáng tạo

Cuốn sách gồm ba chương: nhận diện những vấn đề cơ bản về AI và “rác AI”; phân tích thách thức trên nhiều lĩnh vực, trong đó có văn hóa và xã hội; đề xuất định hướng chính sách, giải pháp kiểm soát và quy trình phòng ngừa. Các tác giả đặc biệt lưu ý khả năng nội dung sai do AI tạo ra lại được đưa vào dữ liệu cho những hệ thống AI khác. Khi đó, sai lệch có thể được lặp lại và khuếch đại, khiến việc tìm đến thông tin đáng tin cậy ngày càng khó hơn.

Nguy cơ ấy hiện ra rất rõ trong công việc viết lách và lưu giữ ký ức. Người viết có thể dùng AI để gợi ý cách đặt câu hỏi, sắp xếp tư liệu hoặc rà soát bản thảo. Nhưng một chi tiết tiểu sử, một địa danh hay lời kể của nhân chứng vẫn cần được đối chiếu với nguồn gốc của nó. Văn phong mạch lạc không chứng minh một sự việc đã xảy ra. Với lịch sử gia đình, di sản địa phương và những câu chuyện về người đã khuất, sự cẩn trọng ấy còn là một cách bày tỏ lòng tôn trọng.

Tác giả cuốn sách và các đại biểu tham dự sự kiện.

Ảnh tư liệu cũng vậy. Công nghệ có thể giúp người xem nhận ra đường nét trên một bức ảnh cũ, nhưng phần được phục dựng cần được phân biệt với chi tiết còn lưu lại trên bản gốc. Nếu một tấm ảnh lịch sử được thêm nét mặt, quân phục, huy hiệu hoặc bối cảnh rồi lan truyền mà không có lời chú thích, người xem sau này có thể nhầm hình ảnh tái tạo với chứng tích. Mong muốn làm cho quá khứ gần gũi hơn rất đáng quý; chính mong muốn ấy càng cần đi cùng sự trung thực về những gì ta biết và những gì ta chỉ đang hình dung.

Trong nghệ thuật, AI mở thêm phương tiện cho người sáng tạo thử nghiệm. Một họa sĩ có thể tìm bảng màu, một người làm phim có thể phác thảo khuôn hình, một tác giả có thể khảo sát nhiều cách diễn đạt. Tuy nhiên, tác phẩm chỉ thực sự có sức sống khi người làm ra nó lựa chọn, gạn lọc, sửa chữa và chịu trách nhiệm về điều mình muốn nói. Sự dễ dàng của thao tác tạo nội dung không tự nó làm nên giá trị văn hóa. Giá trị ấy còn nằm ở trải nghiệm, hiểu biết, cảm xúc và dấu ấn riêng của con người.

Vì thế, phòng ngừa “rác AI” cũng liên quan đến văn hóa đọc. Đọc trong thời đại số không chỉ là tiếp nhận cho nhanh. Đó là biết dừng trước một thông tin quá hấp dẫn, tìm xem ai công bố, dựa trên chứng cứ nào, nội dung gốc ở đâu và phần nào còn chưa được xác nhận. Người đọc có quyền đặt câu hỏi; người viết có trách nhiệm để lại đường dẫn giúp họ kiểm tra. Hai phía cùng giữ thói quen ấy thì niềm tin mới có chỗ đứng giữa dòng nội dung ngày càng dày đặc.

3. Trách nhiệm bắt đầu từ một lần nhấn “chia sẻ”

Từ kết quả nghiên cứu, các tác giả cuốn sách đề xuất quy trình tám bước phòng ngừa “rác AI”, đi từ nhận thức đúng về công nghệ, kiểm soát thông tin đầu vào, đánh giá và kiểm chứng kết quả, đến sử dụng đúng mục đích, thận trọng khi chia sẻ, tuân thủ pháp luật và chuẩn mực đạo đức, phát hiện nội dung có hại và tiếp tục nâng cao kỹ năng số. Tinh thần xuyên suốt là chuyển từ xử lý hậu quả sang nhận diện và ngăn ngừa rủi ro sớm hơn.

Với mỗi người dùng, quy trình ấy có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Trước khi chia sẻ một bức ảnh gây xúc động, hãy tìm nguồn ảnh và thời điểm chụp. Trước khi dẫn một câu nói, hãy kiểm tra người được dẫn có thực sự nói như vậy. Trước khi dùng câu trả lời của AI trong bài giảng, bài báo hay văn bản công việc, hãy đối chiếu tên riêng, con số và tài liệu tham khảo. Nếu phát hiện điều sai, hãy sửa công khai ở nơi nội dung đã được đưa lên. Những việc ấy tốn thời gian, nhưng cũng chính là công sức cần thiết để giữ cho không gian chung có thể tin cậy.

Trách nhiệm đó càng rõ đối với người làm giáo dục, xuất bản và báo chí. Một bài tập được hoàn thành bằng AI vẫn cần thể hiện điều học sinh thực sự hiểu. Một bản thảo có sự hỗ trợ của AI vẫn cần tác giả kiểm tra từng luận điểm và chịu trách nhiệm về bản in. Một bài báo sử dụng công cụ để xử lý tư liệu vẫn phải trở về với nguồn, nhân chứng và công việc xác minh. Khi người trẻ được hướng dẫn dùng AI như một phương tiện học hỏi, đồng thời được rèn khả năng tự hỏi và tự kiểm tra, công nghệ có thể giúp họ đi xa hơn bằng năng lực của chính mình.

Phát biểu tại lễ giới thiệu, PGS.TS. Vũ Trọng Lâm đặt việc quản trị “rác AI” trong mối quan hệ với đạo đức AI, an ninh con người và phát triển bền vững. Ông cũng nhấn mạnh ý nghĩa của cuốn sách đối với nghiên cứu, hoạch định chính sách, giảng dạy và xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh. Từ phía bạn đọc, thông điệp ấy có thể hiểu một cách giản dị: biết sử dụng công nghệ phải đi cùng khả năng phán đoán và ý thức về hậu quả của việc sử dụng nó.

Buổi trao đổi giữa các tác giả, chuyên gia và sinh viên cho thấy câu chuyện “rác AI” đã bước ra khỏi trang sách để đến với những người sẽ học tập, làm việc trong môi trường số mỗi ngày. Cuốn sách được trao tặng cho các cơ quan và cơ sở đào tạo, nghiên cứu cũng mở ra cơ hội để chủ đề này tiếp tục được thảo luận trong lớp học, nơi làm việc và đời sống xã hội.

Một xã hội có thể tạo ra ngày càng nhiều nội dung nhờ AI. Điều đáng mong đợi hơn là xã hội ấy cũng biết dành thời gian cho một câu hỏi trước khi tin, một bước kiểm chứng trước khi công bố và một lời sửa sai khi cần thiết. Sau cùng, môi trường văn hóa số được hình thành từ chính những lựa chọn thường ngày đó: cách chúng ta đối xử với sự thật, với công sức của người sáng tạo và với người sẽ đọc điều mình viết.

Hà Nội, 24/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Người sáng lập "Trái tim người lính")