Cần lấy lại tính liêm chính của giáo dục

Trao đổi với Báo Thế giới và Việt Nam, PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Chủ tịch mạng lưới quản lý giáo dục không biên giới (EdulightenUp), nguyên Trưởng ban Ban Nghiên cứu đánh giá, Viện nghiên khoa học giáo dục Việt Nam (Bộ GD&ĐT) cho rằng, việc thi lại không phải là giải pháp tốt nhất để bảo đảm quyền lợi thí sinh. Điều quan trọng là khẩn trương điều tra trên cơ sở chứng cứ, xử lý đúng người, đúng hành vi, đồng thời thúc đẩy xây dựng hệ thống đánh giá hiện đại dựa trên công nghệ và dữ liệu.

Dưới góc nhìn của một chuyên gia giáo dục và người nhiều năm nghiên cứu về khoa học đo lường, đánh giá, PGS.TS Chu Cẩm Thơ nhấn mạnh, vụ việc không chỉ đặt ra yêu cầu xử lý sai phạm, mà còn là dịp để nhìn lại toàn bộ hệ thống tổ chức thi, đánh giá và tuyển sinh trong bối cảnh đổi mới giáo dục.

Tổn thương lớn nhất là niềm tin

Theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ, điều đáng suy ngẫm nhất sau vụ việc là những tổn thương rất sâu sắc đối với niềm tin và các giá trị cốt lõi của giáo dục.

Bà nhận định, tác động của vụ việc không chỉ ảnh hưởng đến tính minh bạch, công bằng của kỳ thi mà còn để lại hệ lụy lâu dài đối với chất lượng nguồn nhân lực quốc gia cũng như niềm tin của xã hội vào các chuẩn mực đạo đức. Đây là những tổn thất rất khó có thể đo đếm.

Từ sự việc này, theo bà Chu Cẩm Thơ, cần nhìn nhận lại toàn bộ quy trình tổ chức một kỳ thi quốc gia - kỳ thi đòi hỏi yêu cầu rất cao về an ninh và an toàn. Dù sai phạm hiện mới được xác định tại một địa phương hay còn mở rộng sang những nơi khác, việc rà soát lại quy trình kỹ thuật và phương thức tổ chức là yêu cầu cần thiết.

Tuy nhiên, chuyên gia giáo dục cũng nhấn mạnh rằng quy trình hay cơ chế giám sát dù chặt chẽ đến đâu vẫn có giới hạn. Công nghệ và các giải pháp kỹ thuật chỉ là công cụ hỗ trợ, yếu tố quyết định vẫn là con người.

Theo bà Chu Cẩm Thơ, điều đáng tiếc nhất là chính những người được giao trách nhiệm cao nhất tại điểm thi như trưởng điểm thi, thư ký, cán bộ coi thi cùng một số cá nhân liên quan, lẽ ra phải bảo vệ sự nghiêm minh của kỳ thi, lại chủ động phá vỡ quy trình. Khi đó, mọi cơ chế giám sát kỹ thuật đều bị vô hiệu hóa từ bên trong.

“Đây là lỗ hổng không thể khắc phục chỉ bằng các giải pháp kỹ thuật, bởi đó là lỗ hổng về con người, về sự liêm chính và đạo đức nghề nghiệp”, PGS.TS Chu Cẩm Thơ nhấn mạnh.

Bà Thơ cũng cho rằng, trong quá trình điều tra, rất có thể sẽ còn làm rõ thêm những hành vi vi phạm khác ngoài những nội dung đã được công bố.

Đề cập đề xuất tổ chức thi lại môn Toán của tỉnh Tuyên Quang, PGS.TS Chu Cẩm Thơ nhấn mạnh, cần nhìn nhận vấn đề trên cơ sở khách quan và khoa học. Kinh nghiệm quốc tế cũng như thực tiễn giáo dục Việt Nam cho thấy, nếu không xử lý vụ việc một cách triệt để dựa trên nguyên tắc cốt lõi là chứng cứ, dữ liệu, đúng người, đúng việc thì sẽ không thể giải quyết tận gốc vấn đề, đồng thời cũng không bảo đảm được tính nghiêm minh của pháp luật.

Việc đầu tiên cần làm, theo bà Thơ là đẩy nhanh tiến độ điều tra với tinh thần trách nhiệm cao nhất, bảo đảm tính khách quan và đúng quy định pháp luật. Chỉ cơ quan điều tra mới có đủ nghiệp vụ để xác định chính xác những cán bộ, cá nhân liên quan cũng như mức độ vi phạm của từng người.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ cho hay, trong quá trình điều tra hoàn toàn có thể phát sinh thêm những tội danh khác nếu có đủ căn cứ. Đây là kỳ thi có tính chất quốc gia nên mọi khả năng đều cần được xem xét trên cơ sở chứng cứ, không thể chủ quan loại trừ bất kỳ động cơ nào.

Thông qua hoạt động điều tra, cơ quan chức năng cũng sẽ xác minh được liệu có thí sinh nào thực sự có hành vi gian lận hay không để áp dụng đúng quy chế thi đối với từng trường hợp. Đặc biệt, bà nhấn mạnh điều cần được bảo vệ không chỉ là kết quả kỳ thi mà còn là tâm lý và lòng tự trọng của học sinh.

“Một học sinh trung thực không có nghĩa vụ phải chứng minh sự trong sạch của mình. Chúng ta cần tôn trọng những gì các em đã trải qua trong kỳ thi, đồng thời tiếp tục công nhận kết quả mà các em đạt được bằng chính năng lực của mình”, bà Thơ nói.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ cho rằng, chỉ khi quyết liệt làm rõ chứng cứ, dữ liệu, xác định đúng mức độ vi phạm của từng cá nhân, đơn vị liên quan mới có thể bảo đảm quyền lợi của thí sinh. Vì vậy, không thể mặc định rằng tổ chức thi lại sẽ là giải pháp tốt nhất để bảo vệ quyền lợi của các em.

Chuẩn hóa, công nghệ hóa, xây dựng dữ liệu giáo dục đồng bộ

Từ vụ việc tại Tuyên Quang, PGS.TS Chu Cẩm Thơ cho rằng đây là thời điểm cần nhìn nhận quá trình đổi mới kiểm tra, đánh giá trong tổng thể đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.

Theo bà, trong hơn 10 năm qua, Bộ GD&ĐT đã theo đuổi nhiều định hướng như xây dựng ngân hàng đề thi chuẩn hóa, tổ chức thi trên máy tính đối với Chương trình giáo dục phổ thông mới, thúc đẩy số hóa hoạt động đánh giá học sinh, triển khai học bạ số và xây dựng hệ thống đánh giá trên diện rộng.

Đây là những giải pháp góp phần hạn chế gian lận, nâng cao độ chính xác của công cụ đánh giá và bảo đảm việc đo lường đúng năng lực người học. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều rào cản do sự thiếu đồng bộ trong chỉ đạo cũng như nguồn lực của các địa phương. Dữ liệu giáo dục hiện nay vẫn chưa được chuẩn hóa, chưa công khai và chưa kết nối đồng bộ trên toàn hệ thống.

Theo chuyên gia, chính điều này khiến trọng tâm đánh giá vẫn dồn quá nhiều vào kỳ thi tốt nghiệp THPT. Khi mọi áp lực tập trung vào một kỳ thi duy nhất, nguy cơ bị tác động hoặc làm sai lệch mục tiêu đổi mới là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

“Không thể chỉ đổi mới một kỳ thi”, PGS.TS Chu Cẩm Thơ chỉ rõ. Theo bà, đổi mới phải được thực hiện ở cấp độ hệ thống với sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành nhằm thay đổi nhận thức của người học, phụ huynh và toàn xã hội về mục tiêu giáo dục, hướng tới việc hình thành những học sinh biết tự học, tự chủ và phát triển năng lực thay vì chỉ chạy theo thành tích hay một điểm số.

Đề cập các giải pháp phòng ngừa gian lận trong tương lai, PGS.TS Chu Cẩm Thơ cho rằng việc tiếp tục tăng thêm các tầng giám sát bằng con người sẽ không đủ để giải quyết vấn đề. Theo nguyên tắc của khoa học khảo thí, hướng đi căn cơ là chuẩn hóa và công nghệ hóa toàn bộ quá trình đánh giá.

Bà phân tích, kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay vốn đã được tổ chức với mức độ giám sát rất cao, có sự tham gia của UBND các địa phương, các trường đại học, lực lượng thanh tra và nhiều cơ chế giám sát chéo khác. Vì vậy, giải pháp không phải là bổ sung thêm người giám sát mà là xây dựng hệ thống đánh giá đồng bộ từ quá trình học tập của học sinh đến tổ chức kỳ thi.

“Khi có ngân hàng đề thi chuẩn hóa, các công cụ đánh giá khách quan và hệ thống dữ liệu giáo dục được kết nối, chúng ta sẽ từng bước hạn chế những yếu tố mang tính chủ quan trong quá trình đánh giá. Chuẩn hóa, công nghệ hóa mới là giải pháp căn cơ”, bà nhấn mạnh.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ kỳ vọng trong những năm tới, việc tổ chức thi trên máy tính, công khai dữ liệu đánh giá quốc gia và dữ liệu học tập của học sinh sẽ từng bước được triển khai, qua đó làm thay đổi bản chất của hoạt động quản trị nhà trường và công tác kiểm tra, đánh giá.

Ở tầm nhìn dài hạn, bà cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay là kỳ thi “hai trong một”, trong khi bản thân một kỳ thi không thể đồng thời gánh vác mọi mục tiêu khác nhau. Theo bà, kỳ thi cần tập trung đánh giá mức độ đáp ứng yêu cầu đầu ra của Chương trình giáo dục phổ thông, còn các trường đại học cần được trao quyền tự chủ tuyển sinh nhiều hơn để lựa chọn người học phù hợp với từng chương trình đào tạo và nhu cầu của thị trường lao động.

Cùng với đó, Bộ GD&ĐT cần từng bước xây dựng và công bố một hệ thống dữ liệu đầy đủ về người học để cả giáo dục phổ thông và giáo dục đại học cùng khai thác. Theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ, đây không chỉ là dữ liệu phục vụ quản lý mà còn là dữ liệu khoa học về giáo dục, đo lường và đánh giá sự phát triển của con người, có ý nghĩa quan trọng đối với hoạch định chính sách và phát triển đất nước.

“Nếu trong thời gian tới chưa xây dựng được một hệ thống dữ liệu giáo dục đồng bộ thì những thay đổi của giáo dục sẽ vẫn mang tính cục bộ, chưa tạo được một bức tranh tổng thể về sự phát triển của người học cũng như mối liên hệ giữa phát triển con người với sự phát triển của quốc gia”, bà nói.

Theo chuyên gia giáo dục Chu Cẩm Thơ, cần tiếp tục đưa khoa học vào quá trình đổi mới và quản trị giáo dục, đồng thời làm rõ chức năng của từng kỳ thi. Các kỳ thi cần thực hiện đúng vai trò là công cụ cung cấp dữ liệu cho các cơ sở giáo dục, nhà quản lý và quá trình hoạch định chính sách, thay vì chỉ là căn cứ quyết định một học sinh được học trường nào hay ngành nào.

Đó cũng là nền tảng để hướng tới một nền giáo dục của xã hội học tập, nơi mỗi người được phát triển năng lực của mình trên cơ sở dữ liệu, khoa học và học tập suốt đời.