Cân nhắc kỹ, chuẩn bị tốt khi sử dụng vốn ODA

Trong bối cảnh việc huy động nguồn lực là yêu cầu cấp thiết để phục vụ tăng trưởng kinh tế, Thủ tướng Chính phủ mới đây đã ban hành Chỉ thị số 27/CT-TTg về tăng cường quản lý, nâng cao hiệu quả sử dụng và thúc đẩy giải ngân vốn ODA, vay ưu đãi nước ngoài trong năm 2026 và giai đoạn tiếp theo. Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương mới đây đã có cuộc trao đổi với báo chí để làm rõ hơn một số nội dung quan trọng về chủ đề này.

Vay vốn ODA để thực hiện các dự án lớn, hiện đại

PV: Thưa Thứ trưởng, trong bối cảnh hiện nay, nguồn vốn ODA có vai trò như thế nào đối với đầu tư công và mục tiêu tăng trưởng của đất nước?

Thứ trưởng Trần Quốc Phương: Phải nói rằng, những năm gần đây, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đặc biệt quan tâm đến vấn đề giải ngân vốn đầu tư công và nhấn mạnh đầu tư công là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Một mặt, bản thân đầu tư công đóng góp cho tăng trưởng. Mặt khác, đầu tư công tạo ra những dự án, công trình có thể phục vụ kích hoạt, thu hút các nguồn lực đầu tư của khu vực tư nhân, khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài; thông qua đó góp phần vào chiến lược phát triển kinh tế bền vững trong dài hạn của đất nước.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương.

Nói đến đầu tư công, chúng ta cần bàn đến đầu tư bằng nguồn vốn ODA. Đây là nguồn vốn mà trong lịch sử chúng ta đã từng huy động và coi là hết sức quan trọng. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của đất nước, nguồn vốn ODA cũng có sự thay đổi. Chúng ta đã “tốt nghiệp ODA”, nghĩa là không còn được tiếp cận những nguồn vốn có mức độ ưu đãi cao, mà phải chấp nhận các khoản vay với điều kiện tiệm cận thị trường hiện nay.

Chính vì vậy, việc huy động và sử dụng nguồn vốn ODA trong bối cảnh hiện nay càng đòi hỏi các cơ quan, đơn vị và cá nhân có liên quan phải thực sự quan tâm, sử dụng nguồn vốn này hết sức hiệu quả. Năm 2026 là năm đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng với mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên. Việc huy động nguồn lực trở thành yêu cầu bức xúc, cấp thiết để phục vụ tăng trưởng kinh tế, trong đó nguồn lực ODA cũng đóng góp một phần quan trọng.

Mặc dù việc vay nguồn vốn này khó khăn hơn trước rất nhiều, nhưng trước yêu cầu tăng trưởng 10% trở lên trong chặng đường mới, huy động thêm nguồn lực vẫn là đòi hỏi bức thiết. Nguồn vốn ODA vẫn có vai trò quan trọng và một số lợi thế: chúng ta có thể huy động được lượng vốn khá lớn; đồng thời tận dụng công nghệ, kinh nghiệm quản lý và thiết bị kỹ thuật tiên tiến để bổ sung năng lực thực hiện các công trình hiện đại.

Sắp tới, chúng ta sẽ phải dựa vào nguồn lực ODA đối với một số công trình quy mô lớn, đòi hỏi công nghệ hiện đại mà chúng ta chưa làm bao giờ, như đường sắt tốc độ cao, các tuyến đường sắt ở khu vực phía Bắc hay dự án nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận. Đây là những công trình chúng ta chưa có kinh nghiệm, đòi hỏi phải học hỏi từ nước ngoài; nguồn vốn ODA sẽ hỗ trợ để thực hiện thành công những dự án quy mô lớn này.

PV: Có ý nghĩa quan trọng như vậy nhưng tỷ lệ giải ngân nguồn vốn vay nước ngoài (ODA) đang ở mức rất thấp, 6 tháng mới đạt gần 10%. Do đó, Chính phủ mới đây đã ban hành Chỉ thị số 27/CT-TTg nhằm tăng cường quản lý, nâng cao hiệu quả sử dụng và thúc đẩy giải ngân vốn ODA, vay ưu đãi nước ngoài. Theo Thứ trưởng, đâu là những vướng mắc chính của tình trạng chậm giải ngân này?

Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương: Ngay từ đầu năm, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo phải đẩy nhanh tốc độ giải ngân vốn đầu tư công, trong đó có vốn ODA. Gần đây nhất, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 27, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương thực sự quan tâm, tìm giải pháp đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn ODA.

Đúng là hiện nay, tỷ lệ giải ngân vốn ODA so với bình quân chung của cả nước đang ở mức khá thấp. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Bên cạnh những vướng mắc chung với các dự án đầu tư công khác như giải phóng mặt bằng, nguồn cung nguyên vật liệu và trình tự, thủ tục dự án, dự án ODA còn có những nguyên nhân rất đặc thù. Đó là thủ tục của nhà tài trợ nước ngoài; đồng thời, công tác tổ chức triển khai dự án ODA cũng có trình tự, thủ tục phức tạp hơn so với dự án đầu tư công thông thường.

Đặc biệt, việc thực hiện để có khối lượng và giải ngân vốn ODA cũng khó khăn hơn các dự án đầu tư công thông thường khá nhiều. Các dự án ODA có hệ thống nhà thầu rất phong phú, gồm cả nhà thầu trong nước và nước ngoài. Vì vậy, công tác phối hợp giữa chủ đầu tư, các bộ, ngành, địa phương với nhà thầu nước ngoài gặp nhiều khó khăn, từ rào cản ngôn ngữ đến sự khác biệt về thói quen, tập quán và cách thức tổ chức thực hiện. Bên cạnh đó, các thủ tục vẫn còn khá rườm rà, đặc biệt là thủ tục của nhà tài trợ nước ngoài.

PV: Với vai trò là cơ quan chủ trì quản lý và điều phối nguồn vốn này, Bộ Tài chính đã có những giải pháp gì để thúc đẩy giải ngân vốn ODA?

Thứ trưởng Trần Quốc Phương: Ngay sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 27, Bộ Tài chính đã khẩn trương phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương rà soát toàn diện tất cả các dự án ODA để tìm ra khó khăn, vướng mắc cụ thể của từng dự án. Qua đó, Bộ Tài chính sẽ đồng hành cùng các bộ, ngành, địa phương giải quyết từng vấn đề, từng nguyên nhân để thúc đẩy tốc độ giải ngân trong những tháng cuối năm.

Đến nay, về cơ bản các dự án ODA của các bộ ngành và địa phương không gặp vấn đề gì lớn. Tuy nhiên, chúng ta lại đang phải đối diện với một nguyên nhân mà Thủ tướng Chính phủ rất quan tâm và đang chỉ đạo hết sức quyết liệt, đó là khâu tổ chức triển khai thực hiện.

Như tôi đã chia sẻ, việc thực hiện để có khối lượng và giải ngân vốn ODA khó khăn hơn các dự án đầu tư công thông thường khá nhiều. Chúng tôi cũng đã cố gắng trao đổi, đàm phán và đề nghị với từng nhà tài trợ nước ngoài điều chỉnh, tinh giảm các trình tự thủ tục của họ, đồng hành với Chính phủ Việt Nam trong quá trình cải cách thể chế để thủ tục của cả hai bên tương thích với nhau, tạo thuận lợi nhất cho các dự án ODA.

Đến nay, một số nhà tài trợ đã thực sự thay đổi. Cụ thể như Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đã chủ động thay đổi các trình tự thủ tục. Qua nắm bắt tình hình, chúng tôi thấy rằng các bộ ngành, địa phương rất thích vay vốn của ADB bởi vì thủ tục của họ đơn giản hơn so với các nhà tài trợ khác. Đây cũng là sự cạnh tranh giữa các nhà tài trợ trong vấn đề huy động nguồn vốn vay ODA.

Cân nhắc kỹ, chuẩn bị tốt khi huy động vốn ODA

PV: Để vừa đẩy nhanh giải ngân, vừa bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn ODA trong giai đoạn tới, thì đâu là những vấn đề cần chú trọng, thưa Thứ trưởng?

Thứ trưởng Trần Quốc Phương: Đặc trưng của nguồn vốn vay ODA là các bộ, ngành và địa phương không có quyền lựa chọn hay chuyển từ nhà tài trợ này sang nhà tài trợ khác một cách nhanh chóng. Bên cạnh vấn đề đối ngoại, thủ tục và mức độ quan tâm của mỗi nhà tài trợ cũng khác nhau. Do vậy, mỗi khi đặt vấn đề huy động nguồn lực ODA, chúng ta phải cân nhắc, tính toán hết sức kỹ lưỡng. Một khi đã được cấp có thẩm quyền thông qua thì phải chuẩn bị thật tốt để triển khai.

Đối với dự án ODA, các chủ đầu tư đều rất quen với tập quán: chuẩn bị thì lâu nhưng thực hiện thì phải nhanh. Dự án phải trải qua thủ tục của cả nhà tài trợ và Việt Nam nên rất khó rút ngắn thời gian chuẩn bị. Vì vậy, mục tiêu đầu tiên trong thời gian tới là vừa nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư, vừa rút ngắn thời gian. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa phía Việt Nam và nhà tài trợ.

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Tài chính đã triển khai mô hình hợp tác theo tổ công tác để trực tiếp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ dự án. Cụ thể như với Ngân hàng Thế giới (World Bank), ADB hay JICA, chúng tôi đã có tổ công tác liên ngành hoặc cơ chế hợp tác ba bên để nỗ lực tháo gỡ khó khăn, đẩy nhanh giải ngân nguồn vốn này.

Ở góc độ đổi mới thể chế, thời gian qua chúng ta đã làm được nhiều việc như sửa đổi Luật Đầu tư công, giúp thủ tục trong nước đối với dự án ODA đơn giản hơn trước rất nhiều; sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện Luật Quản lý nợ công để có thể huy động, sử dụng các khoản vay nhanh và hiệu quả nhất, giảm những thủ tục không cần thiết. Các nghị định hướng dẫn và thông tư cũng đã được đơn giản hóa ở mức tối đa để hiệu quả nguồn lực ODA ngày càng được nâng cao, đóng góp tốt nhất cho thúc đẩy tăng trưởng.

Như Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ đã nhiều lần khẳng định, nguồn vốn ngoại vẫn đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế nước ta. Do vậy trong tương lai, việc huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực ODA sẽ là yêu cầu mà tất cả các cấp, các ngành đều phải quan tâm.