Cần những đột phá về an sinh trước thách thức già hóa dân số

Già hóa dân số nhanh khi nền kinh tế chưa giàu đang đặt Việt Nam vào thách thức “chưa giàu đã già”. Để thích ứng, Nhà nước cần tháo gỡ các điểm nghẽn về an sinh xã hội, y tế và hệ thống chăm sóc người cao tuổi. Đây là nhận định của GS. TS Giang Thanh Long - Giảng viên cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân, khi trả lời phỏng vấn Báo Hànộimới.

Ba điểm nghẽn cần tháo gỡ trong thách thức “chưa giàu đã già”

Chưa đầy 10 năm nữa Việt Nam sẽ bước vào ngưỡng “xã hội già”. Xin GS cho biết, “điểm nghẽn” lớn nhất mà chúng ta đang gặp phải với bài toán “chưa giàu đã già” và các giải pháp cần tháo gỡ?

- Việt Nam đang vừa có cơ cấu dân số vàng, vừa già hóa dân số nhanh khi thu nhập mới đạt ngưỡng trung bình cao. Chưa đầy một thập kỷ nữa, Việt Nam sẽ có cơ cấu “dân số già" khi tỷ lệ người từ 65 tuổi vượt ngưỡng 14% tổng dân số. Bài toán “chưa giàu đã già” đặt ra thách thức đối với mô hình phát triển kinh tế - xã hội. Việt Nam cần tháo gỡ ba điểm nghẽn lớn:

Trước hết, “khoảng giữa mất tích kép” (người cao tuổi và người lao động) trong hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt là bảo hiểm xã hội (BHXH). Phần lớn lực lượng lao động nằm trong khu vực phi chính thức nhưng tỷ lệ tham gia BHXH quá thấp. Khoảng một nửa người cao tuổi hiện nay cũng không có lương hưu hoặc trợ cấp xã hội.

Người cao tuổi được chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng. Ảnh: Linh Phạm

Người cao tuổi được chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng. Ảnh: Linh Phạm

Thứ hai, hệ thống y tế sẽ chịu sức ép lớn khi số lượng người cao tuổi tăng và nhu cầu khám, chữa bệnh ngày càng lớn, đặc biệt các bệnh mạn tính, không lây nhiễm. Trong khi đó, chăm sóc vẫn dựa chủ yếu vào gia đình, còn khu chăm sóc tại cộng đồng và cơ sở dưỡng lão chuyên nghiệp còn mỏng, chưa hình thành ngành kinh tế chăm sóc bài bản.

Cuối cùng, nền kinh tế vẫn dựa nhiều vào lợi thế thâm dụng lao động, đặc biệt là lao động phổ thông. Già hóa dân số khiến nguồn nhân lực trẻ bị thu hẹp nên nếu không kịp thời chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất thông qua tri thức, công nghệ và tự động hóa thì nền kinh tế có thể rơi vào “bẫy thu nhập trung bình”.

Theo GS.TS. Giang Thanh Long, Nhà nước cần tháo gỡ ba điểm nghẽn để thích ứng với già hóa dân số. Ảnh: NVCC

Theo GS.TS. Giang Thanh Long, Nhà nước cần tháo gỡ ba điểm nghẽn để thích ứng với già hóa dân số. Ảnh: NVCC

Để giải quyết, cần có chiến lược tổng thể, đa ngành, chuyển hóa thách thức nhân khẩu học thành động lực phát triển mới. Cần tiếp tục cải cách hệ thống an sinh xã hội theo hướng đa tầng và linh hoạt, mở rộng độ bao phủ BHXH thông qua thiết kế gói bảo hiểm hưu trí tự nguyện dễ tiếp cận, mức đóng linh hoạt cho lao động khu vực phi chính thức và lao động tự do. Tiếp tục củng cố “tầng đáy” (trợ giúp xã hội) vững chắc do Nhà nước đảm bảo để không người cao tuổi nào rơi bị bỏ lại phía sau. Ngành Y tế và các địa phương cần đẩy mạnh phòng bệnh và cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe và chăm sóc dài hạn như định hướng của Nghị quyết 72, trong khi dựa trên Nghị quyết 68 khuyến khích đầu tư tư nhân và hợp tác công - tư xây dựng cơ sở dưỡng lão, trung tâm chăm sóc ban ngày và dịch vụ chăm sóc tại nhà. Bên cạnh đó, đưa lão khoa trở thành trọng tâm trong đào tạo y tế và dạy nghề, chuẩn hóa chứng chỉ nghề cho người chăm sóc.

Đặc biệt, với lực lượng lao động, cần nâng cao năng lực và tái đào tạo để thích ứng với nền kinh tế số, ứng dụng công nghệ.

Nhà nước đã mở rộng chính sách an sinh xã hội như hạ độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội xuống 75 và giảm thời gian đóng bảo hiểm xã hội tối thiểu xuống 15 năm, góp phần đảm bảo cuộc sống tối thiểu của người cao tuổi?

- Điều chỉnh chính sách BHXH mang tính bước ngoặt, thể hiện trong Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 thu hẹp "khoảng giữa mất tích kép" và giảm bớt gánh nặng phụ thuộc tài chính. Việc hạ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội xuống 75 (và xuống 70 tuổi đối với người thuộc hộ nghèo, cận nghèo) giúp hàng triệu người cao tuổi không có lương hưu được tiếp cận sớm hơn 5-10 năm với nguồn hỗ trợ định kỳ từ ngân sách nhà nước. Mức hưởng tăng lên cùng việc được cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí tạo ra nguồn thu nhập ổn định hàng tháng, giúp người cao tuổi trang trải chi phí sinh hoạt cơ bản và tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt hơn.

Nhà nước điều chỉnh chính sách bảo hiểm xã hội giúp người cao tuổi giảm bớt gánh nặng tài chính. Ảnh: HĐ

Nhà nước điều chỉnh chính sách bảo hiểm xã hội giúp người cao tuổi giảm bớt gánh nặng tài chính. Ảnh: HĐ

Mặt khác, giảm thời gian đóng BHXH tối thiểu xuống 15 năm đã tháo gỡ rào cản lớn tồn tại nhiều năm. Đồng thời, mở ra cơ hội cho hàng triệu người đóng chưa đủ số năm hoặc có thời gian làm việc không liên tục vẫn có thể sở hữu khoản lương hưu hàng tháng ổn định. Lao động phi chính thức cũng được đưa vào lưới bảo vệ bền vững cùng chính sách hỗ trợ tiền đóng từ ngân sách nhà nước cho người tham gia BHXH tự nguyện kéo giảm tỷ lệ lao động đứng ngoài hệ thống.

Phát triển mạng lưới chăm sóc người cao tuổi

Thưa GS, thời gian qua, ngành y tế đã đưa các bệnh viện tuyến trên phối hợp chặt chẽ với trạm y tế xã phường, đưa bác sĩ về tận địa phương. Để mô hình này bền vững và đáp ứng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, chúng ta cần hoàn thiện cơ chế tài chính, bảo hiểm y tế thế nào?

- Việc đưa bác sĩ tuyến trên về hỗ trợ trạm y tế xã, phường hay mô hình bác sĩ gia đình thực chất đang giải quyết được bài toán tiếp cận chuyên môn tại chỗ cho người cao tuổi. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào các đợt tăng cường nhất thời hoặc nguồn lực hỗ trợ ngắn hạn thì mô hình rất khó duy trì thường xuyên. Cần tháo gỡ và hoàn thiện đồng bộ nút thắt về cơ chế tài chính và bảo hiểm y tế (BHYT).

Trọng tâm đầu tiên là thực hiện chủ trương của Nghị quyết 72, cần mở rộng phạm vi thanh toán BHYT cho dự phòng và tầm soát; đồng thời nâng cao năng lực của trạm y tế để cung cấp dịch vụ điều trị bệnh mạn tính có hiệu quả với nhân lực, hạ tầng và trang thiết bị phù hợp.

Các bác sĩ khám, điều trị cho người cao tuổi tại Phòng khám Đa khoa Bệnh viện Đại học Y Hà Nội cơ sở Vĩnh Hưng. Ảnh: Như Ý

Các bác sĩ khám, điều trị cho người cao tuổi tại Phòng khám Đa khoa Bệnh viện Đại học Y Hà Nội cơ sở Vĩnh Hưng. Ảnh: Như Ý

Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế hạch toán tài chính cho hoạt động “khám, chữa bệnh lưu động” và “tư vấn từ xa”. Thanh toán BHYT cho khám chữa bệnh từ xa và tại nhà với định mức giá dịch vụ y tế và quy định rõ ràng với người cao tuổi đi lại khó khăn, cũng như ca hội chẩn từ xa giữa bác sĩ trạm y tế và chuyên gia bệnh viện tuyến trên. Ngoài ra, có thể cân nhắc xây dựng cơ chế chia sẻ nguồn thu giữa bệnh viện tuyến trên và trạm y tế để hai bên ký hợp đồng hợp tác chuyên môn, trong đó quỹ BHYT thanh toán theo giá dịch vụ của bác sĩ chuyên khoa nhưng thực hiện ngay tại địa phương.

Về lâu dài cần thí điểm và thực hiện quỹ bảo hiểm chăm sóc dài hạn. BHYT truyền thống chỉ chi trả cho hoạt động điều trị y khoa trong khi nhu cầu lớn nhất của người cao tuổi tại cộng đồng lại là chăm sóc dài hạn. Vì vậy, Việt Nam cần nghiên cứu thí điểm quỹ Bảo hiểm chăm sóc dài hạn hoặc gói bảo hiểm y tế bổ sung để chi trả cho đội ngũ điều dưỡng, nhân viên chăm sóc cộng đồng đến hỗ trợ người cao tuổi ngay tại gia đình, giảm gánh nặng tài chính cho con cái.

Theo GS, Nhà nước và khu vực tư nhân nên xây dựng hệ thống chăm sóc dài hạn như thế nào để phù hợp với túi tiền của đại đa số người dân?

- Nhà nước và khu vực tư nhân không nên đi theo con đường “viện dưỡng lão hóa” toàn bộ quá trình chăm sóc người cao tuổi vì rất tốn kém và làm quá tải ngân sách lẫn túi tiền người dân. Thay vào đó, mô hình tối ưu cho Việt Nam là chăm sóc tích hợp tại cộng đồng, trong đó Nhà nước kiến tạo hạ tầng nền tảng và lưới tài chính, còn khu vực tư nhân cung ứng dịch vụ linh hoạt, tiết giảm chi phí.

Hệ thống này cần có tháp dịch vụ ba tầng: tại nhà; bán trú; và nội trú chuyên sâu, trong đó ưu tiên hai tầng đầu. Tầng 1 (chăm sóc tại nhà) dành cho người cao tuổi còn khả năng tự chủ một phần, sống cùng gia đình với dịch vụ theo giờ, giao suất ăn bệnh lý và theo dõi chỉ số sức khỏe từ xa… do tư nhân và cộng đồng cùng cung ứng.

Bác sĩ khám mắt cho người cao tuổi tại Cơ sở chăm sóc người cao tuổi ban ngày tại phường Tây Hồ. Ảnh: PV

Bác sĩ khám mắt cho người cao tuổi tại Cơ sở chăm sóc người cao tuổi ban ngày tại phường Tây Hồ. Ảnh: PV

Nhà nước có thể sử dụng quỹ đất công, trụ sở cơ quan dôi dư, nhà văn hóa tổ dân phố hoặc đầu tư xây dựng phần khung cơ sở vật chất tiêu chuẩn tại khu dân cư; sau đó giao lại cho doanh nghiệp xã hội, tổ chức phi lợi nhuận hoặc tư nhân thuê với giá phù hợp, trong khi khu vực tư nhân cung cấp đội ngũ điều dưỡng và công nghệ vào vận hành trực tiếp nhưng phải cam kết mức trần giá dịch vụ bình dân để người có lương hưu trung bình chi trả được.

Bên cạnh hạ tầng, cần chú trọng đào tạo nhân lực chăm sóc tại cộng đồng. Nhà nước và doanh nghiệp phối hợp mở những khóa đào tạo thực hành 3-6 tháng, cấp chứng chỉ nghề chuẩn cho lao động trung niên (40-55 tuổi) ngay tại địa phương. Tiếp tục huy động mạng lưới tình nguyện viên thông qua Câu lạc bộ Liên thế hệ Tự giúp nhau để giảm tải đáng kể chi phí thuê nhân viên chăm sóc chuyên nghiệp.

Người cao tuổi giao lưu giải trí tại Cơ sở chăm sóc người cao tuổi ban ngày phường Việt Hưng. Ảnh: Linh Phạm

Người cao tuổi giao lưu giải trí tại Cơ sở chăm sóc người cao tuổi ban ngày phường Việt Hưng. Ảnh: Linh Phạm

Cuối cùng là tăng cường ứng dụng công nghệ giá rẻ để tối ưu hóa quy mô. Xây dựng hệ thống giám sát từ xa thay vì túc trực 1-1 bằng lắp đặt cảm biến chuyển động không xâm lấn, vòng tay cảnh báo té ngã và hệ thống nhắc uống thuốc tự động kết nối về trạm điều hành trung tâm của khu dân cư. Đồng thời, xây dựng nền tảng kết nối dịch vụ theo nhu cầu như ứng dụng đặt lịch điều dưỡng, vật lý trị liệu tại nhà theo giờ để tận dụng tối đa thời gian rảnh của đội ngũ y tế địa phương, giúp người dân chỉ trả tiền đúng cho thời gian thực tế sử dụng dịch vụ.

Hệ thống chăm sóc dài hạn thành công tại Việt Nam không đo bằng số lượng khu dưỡng lão sang trọng mà đo bằng việc người cao tuổi ở bất kỳ ngõ xóm, vùng quê nào cũng có thể gọi được nhân viên chăm sóc đến nhà hoặc đến trung tâm ban ngày ngay gần nơi ở với chi phí nằm trong tầm tay của đồng lương hưu bình thường.

Xin cảm ơn ông!

Trần Oanh

Nguồn Hà Nội Mới: https://hanoimoi.vn/can-nhung-dot-pha-ve-an-sinh-truoc-thach-thuc-gia-hoa-dan-so-1767097.html