Cẩn trọng với củ ấu tàu, tránh nguy cơ ngộ độc

Tại các phiên chợ vùng cao, bên cạnh những mặt hàng nông sản quen thuộc, một số loại củ, cây dược liệu địa phương được người dân mang đến chợ trao đổi, mua bán, trong đó có củ ấu tàu. Có người mua về sử dụng theo kinh nghiệm gia đình, có người tìm mua để ngâm rượu hoặc chế biến thành món ăn với quan niệm bồi bổ sức khỏe, giảm đau nhức xương khớp.

Củ ấu tàu được người dân bày bán tại các phiên chợ vùng cao.

Tại chợ Phja Đén, xã Thành Công, anh Triệu Văn Sơn, người có kinh nghiệm buôn bán nông sản, dược liệu địa phương cho biết: Khách thường mua củ ấu tàu về ngâm rượu làm thuốc xoa bóp ngoài da, hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp, tê bại chân tay, bong gân hoặc đau mỏi lưng do lao động nặng hay do thời tiết lạnh. Nhiều người đem về nấu cháo chân giò để giải cảm, giãn gân cốt, trị đau lưng và giúp ngủ ngon. Việc sử dụng chủ yếu dựa trên kinh nghiệm truyền lại trong gia đình, cộng đồng hoặc qua lời giới thiệu của người quen.

Anh Triệu Văn Hưng, xã Kim Đồng cho biết: Tôi thường xuyên thu mua củ ấu tàu về làm thuốc ngâm rượu, rồi chia cho người quen hoặc bán cho những người bệnh. Việc sử dụng loại củ này chủ yếu được ông bà truyền lại, qua sử dụng thấy có hiệu quả. Tuy nhiên, phải thật cẩn trọng khi sử dựng vì loại củ này có độc tố rất cao.

Từ thực tế trên cho thấy, nhu cầu mua bán, sử dụng củ ấu tàu tồn tại trong đời sống một bộ phận người dân. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là không phải ai cũng hiểu rõ loại củ này có chứa độc tố mạnh, việc sử dụng tùy tiện có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Khi người mua chỉ quan tâm đến công dụng được truyền miệng mà chưa tìm hiểu kỹ về mức độ an toàn, nguy cơ ngộ độc có thể xảy ra bất cứ lúc nào.

Những năm qua tại tỉnh và nhiều tỉnh thành khác đã ghi nhận những trường hợp ngộ độc sau khi sử dụng củ ấu tàu. Cụ thể, ngày 5/1/2021, Bệnh viện Đa khoa tỉnh tiếp nhận cấp cứu 1 bệnh nhân nam 66 tuổi, ở xã Hà Quảng, sau khi uống rượu ngâm củ ấu tàu. Khi nhập viện, bệnh nhân trong tình trạng tức ngực, khó thở, tím tái, tê lưỡi và rối loạn nhịp tim. Các bác sĩ đặt nội khí quản, hỗ trợ thở máy và điều trị tích cực. Ngày 24/12/2025, Bệnh viện Đa khoa tỉnh tiếp nhận 1 bệnh nhân nam 61 tuổi bị ngộ độc sau khi ăn canh nấu từ củ ấu tàu. Khoảng 1 giờ sau ăn, người bệnh xuất hiện đau bụng, nôn, tê bì chân tay, tê miệng lưỡi, hồi hộp và đánh trống ngực. Qua thăm khám, các bác sĩ xác định bệnh nhân bị ngộ độc ấu tàu, phải xử trí cấp cứu và theo dõi nguy cơ rối loạn tim mạch, thần kinh.

Có thể thấy, ngộ độc củ ấu tàu có thể xảy ra qua nhiều hình thức sử dụng khác nhau, từ uống rượu ngâm đến ăn món ăn chế biến từ củ tươi. Đáng chú ý, các triệu chứng có thể xuất hiện nhanh sau khi sử dụng, diễn biến phức tạp và đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời. Theo các chuyên gia y tế, củ ấu tàu là rễ củ của cây ô đầu, chứa aconitin và các alkaloid có độc tính mạnh. Những chất này tác động đến hệ thần kinh, hệ tiêu hóa và đặc biệt là hệ tim mạch. Khi đi vào cơ thể, độc tố có thể gây rối loạn dẫn truyền điện tim, loạn nhịp tim, tụt huyết áp, suy hô hấp, thậm chí ngừng tim.

Biểu hiện ngộ độc thường gặp là tê môi, tê lưỡi, tê bì chân tay, buồn nôn, nôn, đau bụng, chóng mặt, hồi hộp, đánh trống ngực. Trường hợp nặng có thể xuất hiện rối loạn nhịp tim nghiêm trọng, khó thở, co giật, tụt huyết áp, mất ý thức và tử vong. Các chuyên gia cũng cảnh báo, việc từng sử dụng củ ấu tàu mà không gặp biểu hiện bất thường không có nghĩa những lần sử dụng sau sẽ an toàn. Hàm lượng độc tố trong củ có thể khác nhau, người dân không thể xác định mức độ an toàn bằng mắt thường hay dựa vào kinh nghiệm sử dụng trước đó.

Củ ấu tàu được bày bán dưới dạng củ tươi, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nếu người dân tự ý mua về chế biến, sử dụng không đúng cách.

Trong y học cổ truyền, một số dược liệu có nguồn gốc từ ấu tàu được sử dụng sau khi trải qua quy trình bào chế chuyên môn nhằm giảm độc tính. Tuy nhiên, việc bào chế phải được kiểm soát chặt chẽ về nguyên liệu, quy trình và liều lượng. Củ tươi mua ngoài chợ hoặc các sản phẩm không rõ nguồn gốc không thể mặc nhiên được xem là an toàn. Trước nguy cơ trên, người dân không tự ý mua củ ấu tàu về chế biến thành thức ăn, sắc nước uống hoặc ngâm rượu để uống. Những cách chế biến được truyền miệng như luộc, ninh lâu, ngâm rượu không thể loại bỏ hoàn toàn độc tố. Việc sử dụng dược liệu có thành phần từ cây ô đầu chỉ được thực hiện khi có chỉ định, hướng dẫn của người có chuyên môn và bảo đảm nguồn gốc, quy trình bào chế.

Khi xuất hiện các dấu hiệu như tê môi, lưỡi, tê bì chân tay, buồn nôn, nôn, hồi hộp, đánh trống ngực hoặc khó thở sau khi ăn, uống sản phẩm nghi có chứa ấu tàu, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất. Không chờ triệu chứng tự hết, không tự gây nôn, không áp dụng các biện pháp dân gian để giải độc hoặc tự điều trị tại nhà. Gia đình cần thông báo cho nhân viên y tế về loại củ hoặc sản phẩm đã sử dụng, thời điểm và lượng đã dùng để hỗ trợ chẩn đoán, xử trí kịp thời. Việc sử dụng củ ấu tàu theo kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe. Nâng cao nhận thức, thận trọng trong mua bán, không tự ý chế biến và sử dụng dược liệu có độc tính cao là giải pháp thiết thực để mỗi người dân chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân, gia đình và cộng đồng.