Cẩn trọng với trào lưu tiêm thuốc 'bổ não'

'Thuốc bổ não' không dành cho người khỏe mạnh

Tại nhiều tỉnh, thành, thời gian gần đây xuất hiện tình trạng tiêm truyền thuốc "bổ não" cho người cao tuổi, thậm chí thực hiện tại nhà, tại spa hoặc theo các "liệu trình" định kỳ với quan niệm "thuốc bổ, không bổ ngang cũng bổ dọc". Tuy nhiên, dưới góc nhìn y khoa, bất kỳ thuốc nào cũng cần được sử dụng đúng chỉ định, đường dùng và theo dõi phù hợp.

Khái niệm "thuốc bổ não" không phải một nhóm thuốc chính thức trong chuyên ngành thần kinh. Những thuốc thường được gắn với tên gọi này thực tế thuộc nhiều nhóm khác nhau, trong đó có nhóm peptide và dinh dưỡng thần kinh như cerebrolysin; nhóm giãn mạch, chẹn kênh calci như cinnarizine, flunarizine và nhóm được gọi là "hưng trí", kích thích chuyển hóa như piracetam, citicoline...

Cerebrolysin là dung dịch chứa các mảnh protein rất nhỏ, chiết xuất từ não lợn. Theo giả thuyết được đưa ra, các peptide này có khả năng vượt qua hàng rào máu - não và tác động lên tế bào thần kinh, mô phỏng một số yếu tố dinh dưỡng thần kinh tự nhiên. Cinnarizine và flunarizine tác động lên dòng ion calci tại tế bào cơ trơn thành mạch, đồng thời có tác dụng kháng histamin và an thần. Piracetam được cho là tác động đến chuyển hóa năng lượng của tế bào thần kinh, trong khi citicoline tham gia vào quá trình tái tạo màng tế bào thần kinh.

Điểm mấu chốt là các thuốc này đều là thuốc kê đơn, được nghiên cứu cho những bệnh lý thần kinh đã xác định (đột quỵ, chấn thương sọ, sa sút trí tuệ mạch máu…), không phải "vitamin cho não", càng không phải là sản phẩm dự phòng cho người khỏe mạnh tự ý dùng.

Tiêm “bổ não” cho người cao tuổi tiềm ẩn nhiều rủi ro. Ảnh minh họa AI.

Rủi ro khi tiêm truyền

Một mũi tiêm hay đường truyền đưa thuốc trực tiếp vào cơ thể cũng đồng nghĩa với những nguy cơ nhất định, đặc biệt khi được thực hiện ngoài cơ sở y tế và không có phương tiện theo dõi, cấp cứu phù hợp.

Với chế phẩm nguồn gốc động vật như cerebrolysin, nguy cơ phản ứng dị ứng nghiêm trọng cần được lưu ý. Trong trường hợp xảy ra phản vệ, người bệnh có thể nhanh chóng tụt huyết áp, khó thở, phù đường thở, thậm chí ngừng tuần hoàn, hô hấp. Nếu truyền tại nhà hoặc tại những nơi không có đầy đủ phương tiện cấp cứu, việc xử trí kịp thời có thể gặp khó khăn.

Bản thân thủ thuật tiêm truyền cũng tiềm ẩn nguy cơ tai biến. Khi thực hiện không bảo đảm điều kiện vô khuẩn, người bệnh có thể gặp nhiễm trùng, viêm tắc tĩnh mạch hoặc nhiễm trùng huyết. Đường truyền cũng có thể gây quá tải tuần hoàn, đặc biệt ở người cao tuổi có bệnh tim hoặc suy thận. Nếu khí lọt vào mạch máu, có thể xảy ra thuyên tắc khí với hậu quả nghiêm trọng.

Một vấn đề khác là tác dụng không mong muốn của thuốc. Cinnarizine và flunarizine có thể gây tác dụng an thần và hội chứng ngoại tháp. Việc sử dụng kéo dài có liên quan đến nguy cơ xuất hiện các triệu chứng giống Parkinson, đặc biệt ở người cao tuổi. Người bệnh có thể xuất hiện run khi nghỉ, cứng cơ, bước đi nhỏ và dễ ngã; một số trường hợp triệu chứng có thể kéo dài ngay cả sau khi ngừng thuốc.

Người cao tuổi cũng thường sử dụng nhiều loại thuốc để điều trị các bệnh lý khác nhau. Vì vậy, nguy cơ tương tác thuốc cần được tính đến. Piracetam và cerebrolysin được thải trừ qua thận, trong khi chức năng thận có thể suy giảm theo tuổi. Piracetam cũng có tác động đến kết tập tiểu cầu, do đó cần thận trọng khi người bệnh đồng thời sử dụng thuốc chống đông hoặc những thuốc ảnh hưởng đến quá trình đông máu.

Hay quên cần tìm đúng nguyên nhân, thay vì tự ý tiêm bổ não

Một trong những hệ quả đáng lưu ý của việc quá tin vào các "liệu trình bổ não" là người bệnh có thể trì hoãn việc thăm khám và tìm nguyên nhân thực sự của tình trạng suy giảm trí nhớ.

Hay quên, lú lẫn ở người cao tuổi có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có những tình trạng có thể phát hiện và điều trị. Nếu được thăm khám đúng hướng, người bệnh có cơ hội xác định nguyên nhân và có biện pháp xử trí phù hợp.

- Thiếu vitamin B12 có thể liên quan đến tổn thương thần kinh và rối loạn tâm thần; khi xác định nguyên nhân và điều trị thiếu hụt, người bệnh cần được bổ sung vitamin B12 theo chỉ định.

- Suy giáp cũng có thể gây chậm chạp, mệt mỏi, thay đổi tâm trạng và suy giảm nhận thức; xét nghiệm chức năng tuyến giáp giúp xác định tình trạng này và việc điều trị bằng levothyroxine được thực hiện theo chỉ định.

- Ở người cao tuổi, máu tụ dưới màng cứng mạn tính cũng cần được lưu ý, nhất là khi xuất hiện thay đổi nhận thức, lú lẫn hoặc các dấu hiệu thần kinh sau chấn thương. Tình trạng này cần được chẩn đoán bằng phương tiện hình ảnh phù hợp và điều trị theo nguyên nhân.

Sa sút trí tuệ, đặc biệt bệnh Alzheimer, là quá trình bệnh lý phức tạp và không thể giải quyết bằng một vài ngày hay vài tuần tiêm truyền. Với Alzheimer, các quá trình bệnh lý liên quan đến amyloid-beta và protein tau diễn ra âm thầm trong thời gian dài, gây tổn thương dần mạng lưới thần kinh và các vùng não liên quan đến trí nhớ.

Với sa sút trí tuệ do mạch máu, việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn mỡ máu có vai trò quan trọng trong chiến lược phòng ngừa tổn thương não tiếp diễn. Vì vậy, bảo vệ sức khỏe não bộ cần được nhìn nhận như một quá trình lâu dài, thay vì tìm kiếm một "liệu trình" tiêm truyền định kỳ.

Khi người cao tuổi bắt đầu có biểu hiện hay quên nhiều, lú lẫn, thay đổi tính tình hoặc suy giảm khả năng sinh hoạt, việc thăm khám chuyên khoa giúp xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng xử trí phù hợp. Điều trị thuốc, kiểm soát bệnh nền và duy trì các thói quen sinh hoạt phù hợp cần được thực hiện theo tình trạng của từng người. Đây mới là nền tảng để chăm sóc trí nhớ và sức khỏe não bộ lâu dài.