Cần xây dựng 'hạ tầng bản quyền số' để giảm vi phạm

Các cơ quan chức năng đang đẩy mạnh xử lý các vi phạm bản quyền. Mới đây, cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an vừa khởi tố 5 vụ án hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Đồng thời, khởi tố 7 bị can, trong đó có ca sĩ Quang Lập cùng đại diện một số doanh nghiệp như BH Media, Mây Sài Gòn, Lululola…

Pháp Luật TP.HCM đã trao đổi với TS Hà Thanh Vân, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (COPAC), về thực trạng vi phạm bản quyền và các giải pháp trong thời gian tới.

TS Hà Thanh Vân, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (COPAC). Ảnh: VĂN HÀ

Quyền biểu diễn trực tiếp khác với quyền khai thác trên nền tảng số

. Thưa bà, bà nhìn nhận thế nào về thị trường nội dung số hiện nay, khi xuất hiện tình trạng vừa khai thác vừa tuyên bố “bảo vệ bản quyền”?

+ TS Hà Thanh Vân: Tôi cho rằng vụ việc vừa qua cho thấy một nghịch lý trong thị trường nội dung số và biểu diễn âm nhạc hiện nay. Nhiều đơn vị tham gia với vai trò khai thác, phân phối, thậm chí bảo vệ bản quyền, nhưng chính cách vận hành lại có thể tiềm ẩn nguy cơ vi phạm bản quyền.

Thực tế, kinh doanh nội dung số đã trở thành thị trường có lợi ích rõ ràng, song cơ chế minh bạch về quyền sở hữu, quyền khai thác và phân chia lợi nhuận vẫn chưa theo kịp.

Trên môi trường số, một tác phẩm có thể dễ dàng bị tái sử dụng, cắt ghép, khai thác quảng cáo, phân phối trên nhiều nền tảng, kéo theo các vấn đề phức tạp về quyền của nhạc sĩ, ca sĩ, nhà sản xuất, đơn vị tổ chức biểu diễn, phát hành và các bên trung gian quản lý bản quyền.

Đáng nói, có những đơn vị vừa khai thác nội dung, vừa đại diện quản lý bản quyền, vừa thu tiền, vừa phân phối doanh thu. Khi một chủ thể nắm nhiều vai trò như vậy, nguy cơ xung đột lợi ích là rất lớn, có thể dẫn đến chiếm dụng hoặc áp đặt quyền khai thác.

. Bà nhìn nhận ra sao về cách thức phân phối, kiếm tiền từ nội dung số và nguy cơ phát sinh vi phạm bản quyền hiện nay?

+ Tôi cho rằng cần phân định rõ giữa quyền biểu diễn trực tiếp và quyền khai thác tác phẩm trên nền tảng số, trong bối cảnh lĩnh vực này vẫn còn khoảng trống pháp lý do cách tiếp cận còn lẫn giữa sân khấu truyền thống và kinh tế số.

Nguyên nhân là việc xin phép hiện nay chủ yếu mới dừng ở quyền biểu diễn trực tiếp, trong khi quyền ghi âm, ghi hình, sao chép, đăng tải và khai thác thương mại trên nền tảng số là nhóm quyền độc lập, phải được cấp phép riêng.

Ở sân khấu truyền thống, việc xin phép tổ chức, bán vé và trả thù lao cho nghệ sĩ chỉ được xem là hoạt động biểu diễn trực tiếp hợp lệ, không đồng nghĩa với quyền ghi hình hay khai thác thương mại sau đó.

Tuy nhiên, khi toàn bộ tiết mục được ghi âm, ghi hình, biên tập thành video hoàn chỉnh, đăng tải lên YouTube và bật kiếm tiền, bản chất đã chuyển sang hoạt động sao chép, truyền đạt tác phẩm đến công chúng và khai thác thương mại trên môi trường số, không còn là biểu diễn trực tiếp.

Do đó, cần phân biệt rõ một số vấn đề pháp lý. Thứ nhất, quyền tổ chức biểu diễn không đồng nghĩa với quyền ghi hình, bởi bản ghi hình là sản phẩm độc lập, có thể khai thác lâu dài và phải có thỏa thuận riêng. Thứ hai, quyền ghi hình không đồng nghĩa với quyền đăng tải lên YouTube để kiếm tiền, vì mục đích lưu trữ hoặc quảng bá không bao gồm quyền khai thác thương mại.

Một chương trình của Mây Sài Gòn thu hút đông người xem.

Thứ ba, việc trả thù lao cho ca sĩ không đồng nghĩa đã hoàn tất nghĩa vụ bản quyền, bởi ca khúc vẫn thuộc quyền của tác giả và chủ sở hữu quyền liên quan. Vì vậy, việc thuê ca sĩ biểu diễn và quay lại chương trình không đồng nghĩa đơn vị tổ chức có toàn quyền đối với video, nếu chưa xin phép và thanh toán quyền tác giả theo quy định.

Cuối cùng, khi video được bật kiếm tiền trên YouTube, bản ghi hình trở thành một tài sản thương mại, được phân phối, tính lượt xem và chia doanh thu quảng cáo, do đó yêu cầu tuân thủ bản quyền phải được thực hiện đầy đủ, không thể xem đây chỉ là tư liệu của một đêm diễn.

Cần xây dựng "hạ tầng bản quyền số"

.Theo bà, trách nhiệm nên được phân bổ như thế nào giữa các chủ thể: đơn vị sản xuất nội dung, nền tảng số, đơn vị trung gian quản lý bản quyền và cả người tiêu dùng, để hạn chế tình trạng như hiện nay?

+ Theo tôi, trách nhiệm bảo vệ bản quyền cần được phân bổ phù hợp với vai trò và khả năng kiểm soát của từng chủ thể trong chuỗi giá trị nội dung số.

Trước hết, các đơn vị sản xuất phải xác lập rõ quyền ngay từ đầu. Mọi hoạt động như biểu diễn, ghi hình, sản xuất, phát hành đều cần làm rõ chủ thể quyền, phạm vi, thời hạn khai thác và cơ chế phân chia doanh thu. Hồ sơ bản quyền cần được coi là một phần bắt buộc trong quy trình sản xuất.

Đối với các nền tảng số, khi đã hưởng lợi từ lưu lượng và quảng cáo, cần nâng cao trách nhiệm kiểm soát nội dung. Không chỉ áp dụng công cụ nhận diện, mà còn phải xác minh chủ thể quyền, lưu vết khai thác, xử lý kịp thời tranh chấp và minh bạch quy trình khiếu nại, đồng thời ngăn chặn tình trạng vi phạm tái diễn.

Khán giả theo dõi chương trình “LULULOLA Show” trong không gian biểu diễn ngoài trời. Ảnh: Lululola

Các tổ chức trung gian quản lý bản quyền có thể hỗ trợ hiệu quả trong theo dõi, thu và phân phối doanh thu, nhưng cần bảo đảm tính minh bạch thông qua hợp đồng rõ ràng, danh mục cụ thể, cơ chế báo cáo và đối soát độc lập, cũng như chịu trách nhiệm pháp lý khi vượt phạm vi ủy quyền.

Về phía tác giả, nghệ sĩ và chủ sở hữu quyền, cần thay đổi cách tiếp cận đối với bản quyền, coi đây là một loại tài sản cần được quản lý chủ động. Đồng thời, cần thận trọng trong việc ký kết các hợp đồng độc quyền, ủy quyền hoặc khai thác trên môi trường số.

Cuối cùng, người tiêu dùng cũng đóng vai trò quan trọng. Việc sử dụng, chia sẻ nội dung cần có trách nhiệm, ưu tiên nguồn chính thức và tôn trọng giá trị sáng tạo, thông qua nâng cao nhận thức và truyền thông đồng bộ.

. Trước thực trạng trên, theo bà, cần thay đổi những gì để kiểm soát vi phạm bản quyền và thúc đẩy thị trường nội dung số phát triển bền vững?

+ Theo tôi, cần thay đổi cách tiếp cận, cần phải coi đây là nền tảng của công nghiệp văn hóa. Khi được nhìn nhận như một “hạ tầng”, mọi hoạt động sáng tạo và khai thác nội dung số phải dựa trên việc xác lập, bảo vệ quyền minh bạch hơn.

Trước hết, cần xây dựng hệ thống dữ liệu bản quyền quốc gia trong môi trường số đủ tin cậy, ghi nhận thông tin về tác phẩm, tác giả, chủ sở hữu và các thỏa thuận liên quan, qua đó hỗ trợ xác minh và giảm tranh chấp.

Ngoài ra, cần chuẩn hóa hợp đồng trong lĩnh vực âm nhạc, biểu diễn và nội dung số, nhất là các điều khoản về phạm vi quyền, đăng tải và thời hạn khai thác. Việc xây dựng mẫu hợp đồng và hướng dẫn pháp lý dễ tiếp cận là cần thiết.

Đối với các nền tảng và chủ thể trung gian, cần nâng cao trách nhiệm tương xứng với lợi ích, bao gồm nghĩa vụ chứng minh quyền sử dụng, lưu trữ hồ sơ và chịu kiểm tra, thay vì chỉ xử lý bị động.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong nhận diện, truy vết và đối soát bản quyền, thông qua các giải pháp như nhận diện âm thanh, hình ảnh, mã định danh số hay watermark. Tuy nhiên, hiệu quả vẫn phụ thuộc vào dữ liệu đầu vào và cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch.

Đặc biệt, tôi cho rằng cần chuyển từ cách quản lý mang tính phát hiện, xử lý sang phòng ngừa và minh bạch, nhằm tạo môi trường ổn định cho thị trường nội dung số phát triển bền vững.

. Xin cảm ơn bà!

Thạc sĩ, nhạc sĩ, Nghệ sĩ ưu tú HUỲNH KHẢI, Nhạc viện TP.HCM:

Minh bạch bản quyền số để phát triển bền vững

Hiện nay, vấn đề bản quyền chưa được nhiều người nhận thức đầy đủ, không chỉ ở người sử dụng mà cả một số đơn vị khai thác. Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan từ tác giả, đơn vị quản lý, nền tảng số đến cơ quan quản lý nhà nước còn thiếu chặt chẽ, dẫn đến chồng lấn trách nhiệm hoặc bị lợi dụng.

Vì vậy, nếu chỉ siết chặt pháp lý hoặc kêu gọi nâng cao ý thức là chưa đủ, mà cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng thiết kế lại cơ chế vận hành thị trường nội dung số minh bạch và tự động hóa.

Theo đó, có thể xây dựng cơ sở dữ liệu bản quyền tập trung, trong đó mỗi tác phẩm có định danh số để theo dõi việc khai thác theo thời gian thực, qua đó minh bạch hóa việc cấp phép, sử dụng và phân chia doanh thu, hạn chế tranh chấp.

Đồng thời, cần ràng buộc trách nhiệm chủ động hơn với các nền tảng số, không chỉ dừng ở việc gỡ nội dung khi có khiếu nại mà còn phải tham gia phát hiện, cảnh báo vi phạm từ sớm.

----

Nhạc sĩ LÊ MINH:

Siết đầu vào, tăng hậu kiểm

Tôi cho rằng tác giả và chủ sở hữu quyền cần chủ động đăng ký, xác lập quyền ngay khi tác phẩm hình thành, đồng thời lưu trữ đầy đủ hồ sơ và áp dụng các công cụ kỹ thuật như watermark, mã định danh hoặc Content ID để kiểm soát khai thác.

Đối với nền tảng số, cần siết chặt xác minh chủ thể quyền khi đăng tải, yêu cầu chứng minh quyền sử dụng với nội dung thương mại, đồng thời áp dụng cơ chế cảnh báo và xử lý theo cấp độ, như tạm dừng kiếm tiền hoặc khóa kênh với vi phạm lặp lại.

Cơ quan quản lý cần xây dựng cơ sở dữ liệu bản quyền số thống nhất, ban hành mẫu hợp đồng chuẩn trong lĩnh vực nội dung số để hạn chế rủi ro pháp lý.

Đồng thời, tăng cường thanh tra, xử lý nghiêm vi phạm có tổ chức, thu lợi lớn và công khai kết quả để tăng tính răn đe.