Canada tìm 'liên minh độc đáo' với EU giữa căng thẳng với Mỹ

Thủ tướng Canada Mark Carney phát biểu trong một cuộc họp báo. Ảnh: PAP/TTXVN

Theo truyền thông Mỹ, Thủ tướng Canada Mark Carney cho biết nước này đang theo đuổi một “liên minh độc đáo” với Liên minh châu Âu (EU), phát đi tín hiệu mới nhất cho thấy Ottawa đang tìm cách điều chỉnh quan hệ theo hướng giảm phụ thuộc vào Washington giữa lúc chiến tranh thương mại ngày càng căng thẳng.

Trong hai năm qua, ý tưởng Canada gia nhập khối 27 thành viên, hoặc ít nhất tăng cường quan hệ với EU, ngày càng được quan tâm trong nước, trong bối cảnh Canada tìm cách giảm sự phụ thuộc về kinh tế vào Mỹ.

Theo tạp chí Wall Street, sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump áp đặt các mức thuế đối với Canada, ông Carney đã thúc đẩy việc tăng cường quan hệ với khối thương mại này, đồng thời chỉ thị một đặc phái viên tại châu Âu tìm hiểu những khả năng “ngoài việc trở thành thành viên đầy đủ của EU hoặc tham gia thị trường chung của khối”.

Phát biểu với báo giới ngày 13/9, ông Carney khẳng định Canada không có ý định trở thành thành viên EU, mà đang bắt đầu thảo luận về việc hình thành một “liên minh độc đáo” với khối mà Canada hiện đã có một hiệp định thương mại quy mô lớn.

“Chúng ta chia sẻ những giá trị giống nhau, có cùng các ưu tiên và có những thế mạnh bổ trợ cho nhau”, ông Carney nói. Thủ tướng Canada dự kiến có bài phát biểu trước Nghị viện châu Âu trong tuần này.

Dưới đây là những điều đáng chú ý về quan hệ đang ngày càng gần gũi giữa Canada và EU.

Canada có thể gia nhập EU?

Câu trả lời ngắn gọn là không, ít nhất là với tư cách thành viên đầy đủ.

Là một thuộc địa cũ của Anh, Canada có những mối liên hệ sâu sắc về văn hóa và lịch sử với châu Âu, đồng thời có nhiều điểm tương đồng với các mô hình châu Âu về dân chủ nghị viện, chăm sóc y tế toàn dân và phúc lợi xã hội.

Canada thậm chí có một đường biên giới trên đất liền nhỏ với châu Âu, thông qua Đan Mạch tại đảo Hans, một vùng đất nhỏ nằm ngoài khơi phía Tây Bắc Greenland.

Tuy nhiên, dù nhiều khả năng Canada có thể đáp ứng các tiêu chuẩn về chính trị, kinh tế và pháp lý để gia nhập khối, nước này vẫn gặp một trở ngại rõ ràng: Canada không nằm về mặt địa lý tại châu Âu.

Để gia nhập EU, một quốc gia phải trải qua quy trình nhiều giai đoạn nghiêm ngặt, gọi là tiến trình gia nhập. Đơn xin gia nhập cũng phải nhận được sự chấp thuận nhất trí của cả 27 nước thành viên.

Hiện có nhiều quốc gia đang chờ gia nhập EU, trong đó 9 nước đã được chính thức công nhận là các ứng viên thành viên.

Một số quốc gia châu Âu khác như Na Uy và Thụy Sĩ không phải thành viên chính thức của EU nhưng duy trì quan hệ đối tác với khối trong các lĩnh vực như thương mại và tự do đi lại.

“Liên minh độc đáo” sẽ có những gì?

Thủ tướng Carney đã đề xuất với các nhà lãnh đạo châu Âu việc Canada đảm nhận một vai trò được thiết kế riêng, có mức độ hội nhập cao, theo mô hình “thành viên liên kết”. Theo các quan chức hai bên, ít nhất một số nhà lãnh đạo EU dường như cởi mở với ý tưởng này.

Những nội dung các quan chức châu Âu và Canada đã thảo luận bao gồm giảm các rào cản thương mại; xây dựng các tuyến cáp ngầm kết nối châu Âu với Canada; điều chỉnh các đường ống để đưa khí đốt Canada tới châu Âu; phát triển cơ sở hạ tầng mới về trí tuệ nhân tạo và công nghệ; thậm chí trao cho người Canada quyền sinh sống và làm việc tại châu Âu mà không cần thị thực.

Nếu được triển khai theo những điều khoản này, Canada sẽ có một mối quan hệ với EU chưa từng có đối với một quốc gia nằm ngoài châu Âu.

Đại sứ EU tại Canada tuần trước nói rằng quan hệ đối tác này sẽ khác với bất kỳ mô hình nào đang tồn tại hiện nay, dù không đưa ra các chi tiết cụ thể.

Các nội dung của một liên minh tiềm năng vẫn chưa được công bố chính thức. Tuy nhiên, đã có những dấu hiệu cho thấy Canada và EU đang xích lại gần nhau.

Canada và EU vốn đã có quan hệ thương mại đáng kể, và quan hệ này liên tục phát triển kể từ khi phần lớn các nội dung của Hiệp định Thương mại và Kinh tế toàn diện Canada-EU (CETA) có hiệu lực năm 2017.

Thương mại song phương về hàng hóa và dịch vụ đạt 130,8 tỷ euro (151 tỷ USD) trong năm ngoái, tăng hơn 80% trong một thập niên, theo Ủy ban châu Âu.

Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của EU sang Canada gồm ô tô, máy móc và dược phẩm. Trong khi đó, Canada xuất khẩu sang châu Âu dầu thô, phân bón, khoáng sản quan trọng và kim loại cơ bản.

Các nhà lãnh đạo châu Âu nói gì?

Ông Carney có quan hệ lâu năm tại châu Âu từ thời còn hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng với cương vị Thống đốc Ngân hàng Anh. Kể từ khi trở thành thủ tướng vào tháng 3/2025, ông cũng tích cực xây dựng quan hệ với các nhà lãnh đạo châu Âu có nhiều quan điểm tương đồng.

Trong chuyến công du Paris năm ngoái, chuyến thăm nước ngoài chính thức đầu tiên trên cương vị lãnh đạo Canada — mà điểm đến không phải Mỹ như thông lệ — ông Carney mô tả Canada là “quốc gia châu Âu nhất trong số những nước không thuộc châu Âu”.

Kể từ đó, một số quốc gia thành viên EU đã đưa ra ý tưởng Canada gia nhập khối, trong đó có Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb. Ông từng gọi khả năng này là “một cuộc hôn nhân được định sẵn trên thiên đường”.

Trong một cuộc trả lời phỏng vấn hồi tháng 4 với CBC News, ông Stubb nói ông có thể hình dung một EU mở rộng hơn nhiều, đồng thời cho rằng việc Canada có trở thành một phần của khối hay không là quyết định của chính Canada. Theo ông, với những giá trị gần gũi, hai bên có thể “xây dựng một quan hệ đối tác chiến lược thực sự chặt chẽ”.

“Chẳng phải sẽ tuyệt vời nếu Canada trở thành thành viên thứ 28 của Liên minh châu Âu thay vì bang thứ 51 của Mỹ hay sao?”, ông Stubb được báo chí Mỹ dẫn lời.

Ông Carney cũng tăng cường mối quan hệ lâu đời của Canada với Pháp, nhiều lần tới nước này kể từ khi nhậm chức và nhận được sự tiếp đón nồng nhiệt từ Tổng thống Pháp Emmanuel Macron.

Hồi tháng 3, Ngoại trưởng Pháp Jean-Noel Barrot cũng đề cập khả năng Canada gia nhập EU. Tại một hội nghị, ông nói “có thể đến một lúc nào đó Canada” sẽ gia nhập khối, theo Canadian Press.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa tất cả các nhà lãnh đạo EU sẽ ủng hộ một nỗ lực gia nhập của Canada. Hiện 10 quốc gia thành viên EU vẫn chưa phê chuẩn hiệp định thương mại mà Canada và EU ký năm 2016, qua đó loại bỏ gần như toàn bộ các mức thuế quan trước đây.