Cảnh báo 'bẫy tâm lý' lừa đảo trên môi trường tài chính số

Những cảnh báo về các hình thức lừa đảo công nghệ, deepfake và thao túng hành vi người dùng trong môi trường tài chính số được các chuyên gia, cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ thảo luận tại phiên đối thoại “Niềm tin số thời AI: An toàn bắt đầu từ người dùng” do Ngân hàng Nhà nước chủ trì, diễn ra chiều 12/5 trong khuôn khổ Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 tại Hà Nội.

Cảnh báo rủi ro khi giao dịch tài chính số

Phiên thảo luận tập trung làm rõ các rủi ro mới phát sinh cùng sự phát triển của AI, đồng thời nhấn mạnh vai trò trung tâm của người dùng trong việc xây dựng môi trường tài chính số an toàn, minh bạch và đáng tin cậy.

Tham dự phiên đối thoại có ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước; Trung tá, TS. Bùi Thị Liên, chuyên gia Tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân dân cùng đại diện các cơ quan quản lý, tổ chức tài chính - ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ, đơn vị tư vấn đầu tư và chuyên gia an ninh mạng.

Ông Hoàng Minh Tiến - Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước. Ảnh: BTC

Phát biểu khai mạc, ông Hoàng Minh Tiến nhấn mạnh, an toàn tài chính số đến từ bảo vệ hệ thống và bắt đầu từ nhận thức, kỹ năng và khả năng tự bảo vệ của người dùng.

Theo ông Hoàng Minh Tiến, nền kinh tế số, xã hội số và tài chính số đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khi AI, dữ liệu lớn và các nền tảng số làm thay đổi sâu sắc cách con người giao tiếp, tiêu dùng, đầu tư và sử dụng dịch vụ tài chính.

Đặc biệt, sự xuất hiện của AI cùng các công nghệ như deepfake đang đặt ra thách thức chưa từng có đối với niềm tin số.

“Trước đây các hình thức lừa đảo trực tuyến chủ yếu dựa trên tin nhắn giả mạo hoặc các cuộc gọi thông thường, hiện nay kẻ gian có thể sử dụng AI để giả giọng nói, giả hình ảnh, giả video, tạo ra những tình huống rất khó phân biệt thật - giả”, ông Hoàng Minh Tiến cho biết.

Cùng với đó, các hình thức thao túng hành vi cũng ngày càng tinh vi hơn khi đánh vào sự chủ quan, lòng tin, tâm lý sợ hãi hoặc áp lực thời gian của người dùng.

Phiên đối thoại “Niềm tin số thời AI: An toàn bắt đầu từ người dùng”. Ảnh: Phương Hà

Cách nhận biết các “bẫy tâm lý"

Tại phiên đối thoại, Trung tá, TS. Bùi Thị Liên, chuyên gia tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân dân đã phân tích nhiều cơ chế tâm lý mà tội phạm công nghệ cao đang khai thác để thao túng người dùng.

Theo bà Liên, một trong những yếu tố phổ biến nhất là tâm lý kỳ vọng lợi nhuận, lòng tham và nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO). “Các đối tượng khai thác rất mạnh yếu tố kỳ vọng lợi nhuận, lòng tham, nỗi sợ bị bỏ lỡ cơ hội, tôi gọi đây là ‘bẫy lấp lánh’”, bà Liên chia sẻ. Nếu “bẫy lấp lánh” đánh vào kỳ vọng tài chính thì một hình thức khác được bà gọi là “bẫy ngọt ngào”, khai thác nhu cầu tình cảm và sự phụ thuộc cảm xúc.

Theo chuyên gia Bùi Thị Liên, sự ngọt ngào khiến con người dễ mất cảnh giác hơn rất nhiều. Điều nguy hiểm là nạn nhân thực hiện các hành vi gần như hoàn toàn tự nguyện và không nhận ra mình đang bị thao túng.

“Các đối tượng tạo ra sự phụ thuộc cảm xúc, khiến nạn nhân tin rằng chỉ có đối phương mới mang lại sự an toàn, quan tâm hoặc yêu thương. Khi đã rơi vào ‘vòng tròn thao túng’, nạn nhân rất khó thoát ra”, bà Liên phân tích.

Dưới góc độ tâm lý học, mọi quyết định của con người đều chịu tác động từ nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài.

Trong đó, yếu tố đầu tiên là “lối tắt tư duy” và áp lực thời gian. “Khi bị đặt vào trạng thái phải quyết định nhanh, con người thường bỏ qua các tín hiệu cảnh báo để tập trung vào mục tiêu trước mắt. Tội phạm hiểu điều này rất rõ, từ đó tạo ra cảm giác cấp bách hoặc cơ hội ‘không thể bỏ lỡ’ để khiến nạn nhân hành động trước khi kịp suy nghĩ kỹ”, bà cho biết.

Khi cảm xúc chi phối, lý trí thường bị suy giảm. Một lời khen, viễn cảnh lợi nhuận hấp dẫn hoặc cảm giác được quan tâm đều có thể khiến con người đưa ra quyết định thiếu tỉnh táo.

Bà Liên cho biết thêm, một yếu tố khác là thiên kiến xác nhận (xu hướng tin vào điều bản thân muốn tin). “Khi đã kỳ vọng một khoản đầu tư sinh lời, chúng ta thường chỉ tìm kiếm thông tin, củng cố niềm tin đó và bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo ngược lại”, bà Liên nói.

Theo đại diện Học viện An ninh nhân dân, đối tượng không dừng lại ở người thiếu hiểu biết mà gồm cả những người có học thức, kinh nghiệm, thậm chí rất thành công cũng có thể mắc bẫy, bởi đôi khi chúng ta quá tin vào chính khả năng phán đoán của bản thân.

Ở góc độ công nghệ, ông Ngô Minh Hiếu, Giám đốc Tổ chức Chống lừa đảo đã trình bày về AI và deepfake với thông điệp: “Khi mắt thấy tai nghe chưa chắc đã là thật”. Theo ông, AI đang thay đổi hoàn toàn cách thức vận hành của các hình thức lừa đảo trực tuyến.

“Nếu trước đây các hình thức lừa đảo chủ yếu là tin nhắn giả mạo hay cuộc gọi thông thường, thì hiện nay kẻ gian có thể dùng AI để giả giọng nói, giả khuôn mặt, giả video, tạo ra những tình huống rất khó phân biệt thật - giả”, ông cho biết.

Tại phiên đối thoại, chuyên gia Ngô Minh Hiếu đã minh họa nhiều tình huống thực tế nhằm giúp người dùng nhận diện rủi ro và ứng dụng công nghệ để phát hiện nội dung giả mạo.

Theo chuyên gia, thực tế này cho thấy trong thời đại số, an toàn không còn là trách nhiệm riêng của cơ quan quản lý, tổ chức tài chính hay doanh nghiệp công nghệ. Thay vào đó, đây phải là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ sinh thái số, trong đó người dùng giữ vai trò trung tâm.