Cảnh báo nguy cơ thông tin sai lệch từ AI

Bộ 3 cuốn sách về trí tuệ nhân tạo dành cho sinh viên, giảng viên và cộng đồng học tập được Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ miễn phí tại địa chỉ: https://sim.ussh.vnu.edu.vn/vi/e-books/.

Khi AI có thể tạo ra những điều chưa từng tồn tại

Một trong những hạn chế lớn của các mô hình AI hiện nay là hiện tượng "ảo giác" (hallucination), khi hệ thống tự tạo ra dữ liệu, nguồn tham khảo hoặc trích dẫn không tồn tại nhưng được trình bày theo cách rất thuyết phục.

Những lo ngại này đang được chứng minh bằng các nghiên cứu khoa học. Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí y khoa uy tín The Lancet phát hiện hơn 4.000 trích dẫn tham khảo bịa đặt trong 2.810 bài báo khoa học y sinh xuất bản từ năm 2023 đến đầu năm 2026. Nhóm nghiên cứu đã phân tích gần 2,5 triệu bài báo cùng hơn 125 triệu tài liệu tham khảo trong cơ sở dữ liệu PubMed Central, đối chiếu với các hệ thống học thuật lớn như PubMed, Crossref, OpenAlex và Google Scholar.

Kết quả cho thấy hiện tượng này đang gia tăng nhanh chóng. Nếu năm 2023 chỉ khoảng 1 trên 2.828 bài báo có chứa ít nhất một trích dẫn giả thì đến năm 2025 tỷ lệ đã tăng lên 1 trên 458 bài báo. Trong bảy tuần đầu năm 2026, con số này tiếp tục tăng lên mức 1 trên 277 bài báo. Đáng chú ý, có bài báo về ung thư học được phát hiện chứa tới 18 tài liệu tham khảo không tồn tại trong tổng số 30 tài liệu được trích dẫn.

Những phát hiện trên cho thấy ngay cả trong môi trường nghiên cứu khoa học vốn đòi hỏi độ chính xác rất cao, các nội dung được tạo hoặc hỗ trợ bởi AI vẫn có thể chứa những sai lệch nghiêm trọng nếu không được kiểm chứng cẩn thận.

Không chỉ tạo ra các dữ liệu và trích dẫn giả, AI còn có thể bị lợi dụng để sản xuất các nội dung sai sự thật trên môi trường mạng. Cuối năm 2025, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an thành phố Hà Nội đã xử lý một trường hợp sử dụng AI để tạo video giả mạo về hồ Hoàn Kiếm. Người vi phạm đã dùng công nghệ AI tạo hình ảnh bản thân ngồi trên một con trăn khổng lồ bơi giữa hồ Hoàn Kiếm rồi đăng tải lên mạng xã hội nhằm "câu like", "câu view". Cơ quan công an xác định đây là nội dung sai sự thật, gây ảnh hưởng xấu đến hình ảnh di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh của Thủ đô.

Tình trạng này không phải cá biệt. Đầu năm 2026, Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an TPHCM cũng đã xác minh, xử lý hai trường hợp đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật được tạo bằng AI. Trước đó, trên mạng xã hội lan truyền nhiều bài viết, hình ảnh và video với nội dung "MC Quyền Linh bị Công an TPHCM ra lệnh bắt tạm giam". Qua xác minh, cơ quan chức năng xác định đây là nội dung hoàn toàn giả mạo, được tạo dựng bằng công nghệ AI nhằm dẫn dắt dư luận theo hướng tiêu cực.

Theo TS Nguyễn Tuấn Khang, Giám đốc khối Dữ liệu và AI của IBM khu vực ASEAN, AI có thể tạo ra những nội dung nghe rất hợp lý nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Ông cho rằng nhiều tổ chức hiện nay đang tập trung vào khả năng của AI mà chưa đánh giá đầy đủ các rủi ro liên quan đến độ tin cậy của kết quả đầu ra.

TS Nguyễn Tuấn Khang nhấn mạnh, sự thông minh giúp AI thu hút sự chú ý, nhưng chính niềm tin mới là yếu tố quyết định việc công nghệ này có thể được ứng dụng rộng rãi hay không. Theo ông, để AI trở thành công cụ đáng tin cậy, cần bảo đảm khả năng giải thích kết quả đầu ra, tính minh bạch trong quản trị dữ liệu và trách nhiệm giải trình của con người.

"AI làm gì thì làm, con người vẫn phải là đối tượng cuối cùng chịu trách nhiệm", TS Khang khẳng định.

Không gian mạng cần những “hàng rào” mới

Sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện các quy định quản lý, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ này ngày càng dễ tiếp cận và có khả năng tạo ra hình ảnh, video, âm thanh giả mạo với mức độ tinh vi cao.

Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 1/3/2026. Ảnh minh họa: INT.

Trước những nguy cơ ngày càng gia tăng từ thông tin giả mạo do AI tạo ra, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý để quản lý công nghệ này. Ngày 10/12/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo - đạo luật khung đầu tiên điều chỉnh toàn diện hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026.

Luật quy định nhiều hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có việc sử dụng các yếu tố giả mạo hoặc mô phỏng người thật, sự kiện thật nhằm lừa dối, thao túng nhận thức và hành vi của con người, gây tổn hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Đây được xem là cơ sở pháp lý quan trọng để xử lý các hành vi lợi dụng AI tạo tin giả, xuyên tạc sự thật hoặc xâm phạm quyền riêng tư trên không gian mạng.

Các cơ quan công an nhận định, nếu bị lạm dụng, AI có thể trở thành công cụ phục vụ các hành vi lừa đảo, vu khống, bôi nhọ danh dự cá nhân hoặc gây nhiễu loạn thông tin. Mọi hành vi đăng tải, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân hoặc ảnh hưởng đến an ninh, trật tự đều có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.

Trước thực tế đó, các cơ quan chức năng khuyến cáo người dân chủ động kiểm chứng thông tin từ các nguồn chính thống trước khi đăng tải hoặc chia sẻ; trang bị kỹ năng nhận diện hình ảnh, âm thanh, video được tạo bằng AI; đồng thời kịp thời phản ánh các nội dung có dấu hiệu giả mạo, sai sự thật để cơ quan chức năng xác minh, xử lý.