Cảnh báo tình trạng thu thập, mua bán trái phép dữ liệu cá nhân để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản

Quang cảnh buổi Tọa đàm với chủ đề “Bảo mật dữ liệu và an ninh mạng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”do Báo Nhân Dân phối hợp các đơn vị tổ chức. (Ảnh Nhật Minh)

Những hành vi vi phạm này không mới nhưng thường xuyên được các đối tượng ứng dụng công nghệ AI, Deepfake,... nâng cấp, giả mạo danh tính nhằm phù hợp với từng kịch bản lừa đảo trên không gian mạng.

Kết hợp công nghệ, dữ liệu cá nhân để lừa đảo

Thời gian gần đây, tình hình tội phạm lừa đảo, chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng diễn biến ngày càng phức tạp, tinh vi với các thủ đoạn giả danh cơ quan chức năng, ngân hàng, doanh nghiệp; lừa đảo tuyển dụng việc làm, đầu tư tài chính, thương mại điện tử. Bên cạnh đó, các loại tội phạm đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng tiếp tục tiềm ẩn nhiều nguy cơ phức tạp, nhất là các đường dây tội phạm hoạt động liên tỉnh, xuyên quốc gia. Tuy nhiên, để các đối tượng dễ dàng tiếp cận các nạn nhân, các hoạt động mua bán, thu thập trái phép dữ liệu cá nhân, tài khoản ngân hàng cũng nở rộ như “nấm sau mưa”.

Vừa qua, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lâm Đồng đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với N.H.A (SN 2010, trú xã Quang Thành, tỉnh Nghệ An) về hành vi xâm nhập trái phép hệ thống mạng máy tính, mạng viễn thông… Theo điều tra, N.H.A hiện học lớp 10 tại một trường THPT ở tỉnh Nghệ An. Trong quá trình tự học lập trình trên internet, A đã xây dựng các thuật toán và lợi dụng lỗ hổng bảo mật để truy cập trái phép vào hệ thống thông tin tiêm chủng quốc gia của Bộ Y tế.

Sau khi xâm nhập hệ thống, N.H.A đã thu thập và bán khoảng 20 triệu thông tin cá nhân trên các hội, nhóm mua bán dữ liệu trái phép, thu lợi bất chính hơn 100 triệu đồng. Vụ án đang được Công an tỉnh Lâm Đồng tiếp tục điều tra, làm rõ để xử lý theo quy định của pháp luật.

Công an Quảng Ninh vừa triệt phá thành công một đường dây tội phạm công nghệ cao lừa đảo, chiếm đoạt hàng trăm tỷ đồng. (Ảnh Quốc Xã)

Gần đây nhất, Công an tỉnh Quảng Ninh phối hợp các đơn vị nghiệp vụ Bộ Công an triệt phá một đường dây tội phạm công nghệ cao với thủ đoạn mua bán, chiếm đoạt và sử dụng dữ liệu cá nhân để lừa đảo trên không gian mạng kết hợp "rửa tiền" quy mô lớn với hàng nghìn nạn nhân cùng hàng trăm tỷ đồng.

Cụ thể, từ tám đơn trình báo của các nạn nhân với số tiền bị lừa đảo hơn 160 triệu đồng, Ban chuyên án CNC5 đã lần theo dấu vết số, bóc tách cả một mạng lưới tội phạm hoạt động liên tỉnh. Theo đó, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh đã khởi tố 18 bị can trong năm vụ án và lực lượng chức năng đã thu giữ 79 điện thoại, bảy máy tính, tiền mặt và tiền điện tử. Số tiền lừa đảo, chiếm đoạt của hàng nghìn người bước đầu được xác định khoảng hơn 110 tỷ đồng và thực hiện 763 giao dịch "rửa tiền", với tổng giá trị hơn 1,24 triệu USDT (một loại tiền điện tử).

Theo một cán bộ Công an, để tìm đúng "con mồi", các đối tượng không gọi điện thoại ngẫu nhiên mà bỏ tiền mua bán hoặc thu thập trái phép thông tin, dữ liệu cá nhân với quy mô lớn trên không gian mạng. Trong đó có số điện thoại, tài khoản ngân hàng, địa chỉ cư trú, nghề nghiệp, lịch sử vay vốn, thậm chí cả thói quen tiêu dùng. Từ những thông tin này, mỗi nạn nhân sẽ được xây dựng một kịch bản riêng, đánh trúng tâm lý và tạo cảm giác tin tưởng tuyệt đối. Điều đặc biệt, nếu trước đây, các đối tượng lừa đảo tự mua bán hoặc thuê tài khoản ngân hàng để hợp thức hóa số tiền lừa đảo thì nay, việc đó được giao cho các nhóm "rửa tiền" chuyên nghiệp. Mục tiêu cuối cùng là cắt đứt mọi dấu vết của dòng tiền.

Tại cơ quan công an, đối tượng Trình Xuân Đông Thành, người thực hiện hành vi "rửa tiền" cho các đối tượng lừa đảo khai nhận: Đối tượng dùng một tài khoản ảo để nhận tiền từ các đối tượng lừa đảo về. Sau đó sẽ dùng số tiền đấy để mua bán USDT và đổi lại thành tiền sạch cho các đối tượng. Số tiền mà Đông hưởng lợi sau khi “rửa tiền” thành công cho các đối tượng là 5% tổng số tiền.

Các đối tượng trong đường dây tội phạm sử dụng công nghệ cao bị lực lượng công an Quảng Ninh bắt giữ. (Ảnh Quốc Xã)

Theo Đại tá Hoàng Văn Định, Trưởng phòng Phòng, chống tội phạm công nghệ cao, Công an tỉnh Quảng Ninh, để thực hiện trót lọt các hành vi lừa đảo, đồng thời tránh bị “bắt bài” bởi các kịch bản cũ, các đối tượng phạm tội đã không ngừng nâng cấp kịch bản theo những hướng khác nhau để phù hợp với thực tiễn; đồng thời, kết hợp các công nghệ AI, Deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói, từ đó tạo dựng lòng tin và hoàn thiện quy trình hoạt động lừa đảo, chiếm đoạt tài sản.

Bên cạnh việc lợi dụng công nghệ, các đối tượng còn khai thác những sơ hở, tâm lý chủ quan của người dân, doanh nghiệp như cung cấp thông tin cá nhân, mã xác thực, truy cập đường link hoặc cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc. Đáng chú ý, nguồn dữ liệu cá nhân, tài khoản ngân hàng, sim điện thoại, tài khoản mạng xã hội bị thu thập, mua bán, sử dụng trái phép đang tạo điều kiện để các đối tượng xây dựng kịch bản lừa đảo có tính cá nhân hóa, che giấu dòng tiền và mở rộng hoạt động phạm tội. Liên quan vấn đề này, Đại biểu Quốc hội Lê Nhật Thành cho rằng: “Khi dữ liệu bị chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép, hậu quả có thể trực tiếp ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, trật tự xã hội, thậm chí gây ra thảm họa".

Cần sớm thông qua Luật An ninh dữ liệu

Theo Báo cáo của Bộ Công an, hoạt động mua bán thông tin, dữ liệu cá nhân diễn ra phức tạp trên các diễn đàn, hội nhóm, phát hiện khoảng 300 vụ rao bán với tổng số hơn 1,7 triệu bản ghi dữ liệu trên các lĩnh vực, như: Y tế, giáo dục, dịch vụ công, ngân hàng, điện lực, bảo hiểm, chứng khoán, căn cước công dân, vận chuyển, viễn thông... Do vậy, việc “Bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu là lá chắn vững chắc để đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên số”, Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội nhận định.

Còn tại buổi Tọa đàm với chủ đề “Bảo mật dữ liệu và an ninh mạng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” do Báo Nhân Dân phối hợp Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA), Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tổ chức, nhiều ý kiến các đại biểu tham dự đều cho rằng, trong kỷ nguyên số, dữ liệu đã trở thành “nguồn tài nguyên mới”, là động lực then chốt để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số, xã hội số và xây dựng Chính phủ số. Nhưng đi cùng với đó, nguy cơ mất an toàn thông tin, rò rỉ dữ liệu cá nhân, tấn công mạng và xâm phạm chủ quyền số quốc gia đang hiện hữu và ngày càng phức tạp. Điều đó đòi hỏi sự vào cuộc, kịp thời ngăn chặn tội phạm tấn công mạng cũng như ngaen chặn việc thu thập, mua bán trái phép thông tin dữ liệu cá nhân không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng an ninh mạng Bộ Công an mà còn của rất nhiều ban, ngành.

Tang vật của vụ án bị lực lượng Công an Quảng Ninh thu giữ. (Ảnh Quốc Xã)

Để nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh với tội phạm trên không gian mạng, trong đó có tội phạm thu thập, mua bán trái phép thông tin dữ liệu cá nhân, Đại tá Hoàng Văn Định, Trưởng phòng Phòng, chống tội phạm công nghệ cao, Công an tỉnh Quảng Ninh cho rằng: Lực lượng an ninh mạng cần chủ động nắm tình hình, rà soát các địa bàn, lĩnh vực, nhóm đối tượng có nguy cơ cao; kịp thời phát hiện, cảnh báo và phòng ngừa từ sớm, từ xa các hoạt động phạm tội trên không gian mạng, nhất là lừa đảo chiếm đoạt tài sản và các hành vi liên quan dữ liệu cá nhân, tài khoản ngân hàng; chú trọng truy vết dòng tiền, đối tượng và phương tiện phạm tội; tăng cường phối hợp ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, nền tảng số, công an các địa phương và các đơn vị nghiệp vụ của Bộ Công an nhằm kịp thời trao đổi thông tin, phát hiện và ngăn chặn tội phạm; đẩy mạnh tuyên truyền, cảnh báo các phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm công nghệ cao; không ngừng nâng cao kỹ năng phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh với các loại tội phạm trên không gian mạng cho người dân, doanh nghiệp thông qua các ứng dụng khoa học, công nghệ.

Dưới góc độ pháp luật, Luật sư, Thạc sĩ Phạm Viết Luân (Văn phòng Luật sư Phúc Thọ, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) chia sẻ: Căn cứ khoản 2 Điều 288 Bộ luật Hình sự, hành vi đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông có thể bị phạt tiền đến 1 tỉ đồng hoặc phạt tù đến 7 năm. Đối với hành vi xâm nhập trái phép hệ thống mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của người khác, tùy tính chất, mức độ vi phạm và hậu quả gây ra, căn cứ khoản 3 Điều 289 Bộ luật Hình sự thì người phạm tội có thể đối mặt mức án đến 12 năm tù.

Do vậy, để bảo đảm an toàn dữ liệu, an ninh quốc gia và kiến tạo hệ sinh thái an ninh dữ liệu quốc gia trên môi trường số thì rất cần thiết sớm thông qua Luật An ninh dữ liệu. Tuy nhiên, quá trình xây dựng dự thảo Luật An ninh dữ liệu cần bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật; nhất là với các quy định của các Luật Cơ yếu, An ninh mạng, Bảo vệ dữ liệu cá nhân... và các quy định pháp luật có liên quan.