'Cánh cửa số' đưa nông sản vùng cao ra thị trường lớn

Cán bộ Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu hướng dẫn nhân dân nơi đơn vị đóng quân livestream bán hàng trên TikTok shop. Ảnh: Đức Duẩn

Từ chợ phiên truyền thống đến “chợ phiên số”

Trước đây, việc tiêu thụ nông sản của người dân vùng cao chủ yếu phụ thuộc vào chợ phiên hoặc thương lái. Địa hình xa xôi, giao thông khó khăn khiến nhiều sản phẩm dù chất lượng tốt vẫn khó tiếp cận thị trường rộng lớn, giá cả bấp bênh, phụ thuộc trung gian.

Sự phổ cập của các nền tảng mạng xã hội đã tạo ra bước chuyển đáng kể. Tuy nhiên, điều cốt lõi không chỉ nằm ở công cụ, mà ở sự thay đổi bản chất của phương thức giao dịch. Livestream đang hình thành một dạng thương mại dựa trên niềm tin, nơi người tiêu dùng có thể trực tiếp quan sát sản phẩm tại vườn, tương tác với người bán và đưa ra quyết định mua ngay trong quá trình phát trực tiếp.

Trong mô hình này, các khâu trung gian được rút gọn, thậm chí bị loại bỏ. Người nông dân không chỉ bán sản phẩm, mà còn trực tiếp định giá, xây dựng quan hệ với khách hàng. Đây chính là sự dịch chuyển đáng chú ý trong chuỗi giá trị: Từ phụ thuộc vào thương lái sang chủ động tiếp cận thị trường.

Giữa mùa thu hoạch, trên nương quýt ở thôn Lao Chải, xã Mường Khương, tỉnh Lào Cai, chị Lồ Dìn Phủng (dân tộc Bố Y) tất bật chăm sóc vườn cây của gia đình. Từ 3.000 gốc quýt ban đầu trồng năm 2010, đến nay, gia đình chị đã phát triển lên gần 10.000 gốc, trong đó, khoảng một nửa đang cho thu hoạch, mang lại thu nhập ổn định trên 400 triệu đồng mỗi năm.

Không chỉ thay đổi trong sản xuất, gia đình chị còn chuyển sang cách bán hàng mới. Nếu trước đây, việc tiêu thụ phụ thuộc vào chợ phiên và thương lái, thì nay chị chủ động livestream để giới thiệu sản phẩm, nhận đơn hàng và chốt giá trực tiếp với khách. Nhờ đó, đầu ra ổn định hơn, giá cả ít biến động, giảm phụ thuộc khâu trung gian.

Thực tế tại một số địa phương như Lai Châu cho thấy, các phiên livestream đã giúp tiêu thụ khối lượng lớn nông sản cho đồng bào dân tộc thiểu số, từng bước hình thành kênh tiêu thụ có tổ chức, gắn với chuyển đổi số ở cơ sở. Điểm đáng chú ý của xu hướng này không dừng lại ở hiệu quả kinh tế. Livestream bán nông sản đang tạo ra những chuyển biến rõ nét trong đời sống xã hội vùng cao, đặc biệt là đối với phụ nữ dân tộc thiểu số.

Từ chỗ chủ yếu tham gia sản xuất và buôn bán nhỏ lẻ, nhiều phụ nữ đã trở thành chủ thể trực tiếp của hoạt động kinh tế số. Họ không chỉ biết trồng trọt, chăn nuôi, mà còn biết giao tiếp, giới thiệu sản phẩm, xây dựng uy tín cá nhân trên môi trường mạng. Vai trò của người phụ nữ vì thế được nâng lên trong gia đình và cộng đồng.

Ở nhiều địa phương, không chỉ người trẻ mà cả phụ nữ lớn tuổi cũng đã tham gia livestream bán nông sản. Điều đó cho thấy sự thay đổi không chỉ ở phương thức kinh doanh, mà còn ở nhận thức của người dân vùng cao.

Cùng với đó, mỗi phiên livestream cũng trở thành một “không gian văn hóa thu nhỏ”. Trang phục truyền thống, tiếng nói bản địa, cách chế biến, bảo quản sản phẩm... được giới thiệu một cách tự nhiên, chân thực, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa đặc trưng của từng vùng miền.

Người dân vùng cao quảng bá, bán các sản vật bằng phương thức livestream trên nền tảng mạng xã hội. Ảnh: Cẩm Linh

Đồng hành từ cơ sở đến hệ sinh thái hỗ trợ

Trong quá trình chuyển đổi số ở khu vực biên giới, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị ở cơ sở, từ cấp ủy, chính quyền địa phương đến các lực lượng chức năng, trong đó có Bộ đội Biên phòng, đang trở thành nhân tố quan trọng thúc đẩy hoạt động livestream bán nông sản phát triển theo hướng bền vững. Thông qua các mô hình, chương trình chuyển đổi số, cán bộ cơ sở và cán bộ, chiến sĩ trực tiếp xuống thôn, bản, hướng dẫn người dân sử dụng điện thoại thông minh, tiếp cận internet an toàn, làm quen với các nền tảng số và từng bước biết cách bán hàng trực tuyến, livestream sản phẩm. Cách làm “đi từng bản, đến từng hộ, hướng dẫn từng người”, lấy người dân làm trung tâm đã giúp bà con vượt qua rào cản công nghệ, chuyển từ e ngại sang chủ động ứng dụng vào sản xuất, tiêu thụ nông sản.

Để hoạt động này không dừng lại ở tính tự phát mà trở thành kênh tiêu thụ ổn định, lâu dài, cần hình thành một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua đầu tư hạ tầng viễn thông, tổ chức tập huấn kỹ năng số; các lực lượng tại cơ sở làm cầu nối hướng dẫn, đồng hành; các nền tảng số và doanh nghiệp tham gia hỗ trợ kết nối thị trường, logistics và tiêu thụ sản phẩm. Khi các yếu tố này được vận hành đồng bộ, livestream không chỉ là công cụ bán hàng, mà còn trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao dân trí và củng cố "thế trận lòng dân" nơi biên giới.

Có thể thấy rằng, livestream bán nông sản không còn là hiện tượng tự phát, mà đang dần trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh kinh tế số. Khi công nghệ ngày càng phổ cập, “chợ phiên số” sẽ tiếp tục mở rộng, tạo thêm cơ hội nâng cao thu nhập cho người dân vùng cao.

Từ những bản làng xa xôi, nơi từng bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý, với sự hỗ trợ của công nghệ, nông sản đã có thể kết nối với thị trường tiêu thụ ở khắp mọi nơi. Không chỉ là câu chuyện bán hàng, đó còn là dấu hiệu của một chuyển động lớn hơn: Kinh tế vùng cao đang từng bước hòa vào dòng chảy chung của nền kinh tế số, đồng thời vẫn giữ được bản sắc văn hóa riêng.