Cắt điện, nước để cưỡng chế xử phạt hành chính: Cân nhắc kỹ biện pháp mạnh này!

Bộ Tư pháp đã công bố hồ sơ, họp thẩm định Dự thảo hồ sơ chính sách Luật xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi). Dự luật do Bộ Công an chủ trì soạn thảo.

Đáng chú ý, dự thảo bổ sung các biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt mới, gồm: Tạm ngừng xuất cảnh đối với cá nhân, người đứng đầu tổ chức chưa chấp hành xong quyết định xử phạt vi phạm hành chính; niêm phong trụ sở, địa điểm, cơ sở hoặc bộ phận cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, yêu cầu ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; tạm dừng đăng kiểm; tạm dừng đăng ký xe; tạm dừng cấp giấy phép lái xe.

Chuyển dịch từ cưỡng chế "gián tiếp" sang cưỡng chế "trực tiếp"

ThS Nguyễn Nhật Khanh - Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học quốc gia TPHCM, cho rằng dưới góc độ pháp lý, đề xuất của Bộ Công an cho thấy quyết tâm của nhà làm luật trong việc tăng cường hiệu lực thực thi pháp luật.

ThS Nguyễn Nhật Khanh

Xét về sự cần thiết, việc bổ sung các biện pháp như tạm ngừng xuất cảnh, niêm phong cơ sở, ngừng cung cấp điện nước hay tạm dừng đăng kiểm phương tiện thể hiện sự chuyển dịch từ cưỡng chế "gián tiếp" sang cưỡng chế "trực tiếp", tác động ngay vào điều kiện sinh hoạt, hoạt động kinh doanh hoặc khả năng di chuyển của người vi phạm.

Đây là cách tiếp cận phù hợp với thực tiễn quản lý hiện đại, nơi mà các biện pháp cưỡng chế không chỉ dừng ở việc thu hồi tài sản mà còn tạo áp lực hành chính đủ mạnh để buộc đối tượng vi phạm phải tuân thủ. Đặc biệt, trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng phức tạp, nhiều chủ thể có thể dễ dàng che giấu tài sản hoặc chuyển dịch tài sản xuyên biên giới.

Biện pháp tạm ngừng xuất cảnh, về cơ bản có tính khả thi cao nhờ hệ thống quản lý xuất nhập cảnh đã được số hóa và kết nối dữ liệu. Đây là công cụ hiệu quả để ngăn chặn hành vi "trốn tránh nghĩa vụ". Dù vậy, thách thức đặt ra là phải xác định rõ đối tượng áp dụng, đặc biệt là trường hợp "người đứng đầu tổ chức". Nếu không có tiêu chí rõ ràng, biện pháp này có thể bị áp dụng tùy tiện, dẫn đến xung đột pháp lý và khiếu kiện.

Đối với biện pháp niêm phong cơ sở sản xuất, kinh doanh, tính khả thi về mặt tổ chức thực hiện là có nhưng rủi ro pháp lý lại khá lớn. Việc niêm phong có thể làm gián đoạn toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp, kéo theo hệ lụy đối với người lao động, đối tác và cả chuỗi cung ứng. Trong nhiều trường hợp, hành vi vi phạm chỉ liên quan đến một bộ phận nhỏ của cơ sở, nhưng nếu áp dụng biện pháp niêm phong toàn bộ thì sẽ vượt quá mức cần thiết. Điều này đặt ra yêu cầu phải quy định rất rõ về phạm vi niêm phong và nguyên tắc áp dụng để tránh tình trạng "cưỡng chế vượt quá mức cần thiết".

Một công trình bị cưỡng chế tháo dỡ. Ảnh: HOÀNG GIANG

Trong khi đó, biện pháp tạm dừng đăng kiểm, đăng ký xe hoặc cấp giấy phép lái xe được đánh giá là có tính khả thi cao và mức độ xâm phạm quyền thấp hơn. Hệ thống quản lý phương tiện hiện nay cho phép tích hợp dữ liệu vi phạm hành chính, từ đó dễ dàng kiểm soát việc thực hiện biện pháp này. Đồng thời, tác động của biện pháp chủ yếu giới hạn trong phạm vi hoạt động giao thông, ít ảnh hưởng đến các quyền cơ bản khác. Tuy nhiên, vẫn cần lưu ý đến tính liên quan giữa hành vi vi phạm và biện pháp cưỡng chế, tránh áp dụng một cách máy móc dẫn đến bất hợp lý.

Từ góc độ quyền con người, các biện pháp cưỡng chế mới trong Dự thảo đều có mức độ can thiệp nhất định vào các quyền cơ bản được Hiến pháp bảo vệ. Biện pháp tạm ngừng xuất cảnh ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do đi lại; niêm phong cơ sở ảnh hưởng đến quyền tự do kinh doanh; ngừng cung cấp điện, nước có thể tác động đến quyền được bảo đảm điều kiện sống tối thiểu; còn việc tạm dừng đăng kiểm hay GPLX liên quan đến quyền đi lại và lao động.

Theo nguyên tắc hiến định, mọi hạn chế quyền con người phải đáp ứng các tiêu chí do luật quy định, vì mục đích chính đáng và phải bảo đảm tính cần thiết, hợp lý, tương xứng. Đặc biệt, nguyên tắc "tính tương xứng" cần được đặt ở vị trí trung tâm: mức độ cưỡng chế phải phù hợp với tính chất, mức độ vi phạm và hậu quả gây ra.

Bên cạnh đó, việc phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và các chủ thể liên quan như đơn vị cung cấp điện, nước... cần được quy định chặt chẽ để tránh phát sinh trách nhiệm pháp lý không rõ ràng. Không thể “chuyển giao” trách nhiệm cưỡng chế cho các doanh nghiệp dịch vụ mà không có cơ chế pháp lý đầy đủ bảo vệ họ trong trường hợp xảy ra tranh chấp.

Có thể thấy rằng Dự thảo Luật đã đi đúng hướng khi mở rộng các công cụ cưỡng chế nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Tuy nhiên, càng mở rộng quyền lực cưỡng chế của Nhà nước thì càng phải tăng cường các cơ chế kiểm soát quyền lực.

Nếu được thiết kế hợp lý, các biện pháp mới sẽ góp phần khắc phục tình trạng “nhờn luật”, nâng cao tính nghiêm minh của pháp luật. Ngược lại, nếu thiếu sự cân nhắc thấu đáo, chúng có thể trở thành nguồn gốc của các tranh chấp pháp lý và vi phạm quyền con người.

Hai quan điểm khác nhau về "cắt điện, cắt nước"

Nói thêm, ThS Hồ Thủy Tiên, Giảng viên Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM, cho rằng đề xuất bổ sung biện pháp cưỡng chế yêu cầu ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ không phải lần đầu tiên được xuất hiện. Năm 2020, trong Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật xử lý vi phạm hành chính, Quốc hội cũng thảo luận và đưa ra ý kiến về nội dung này với nhiều ý kiến trái chiều khác nhau. Sau đó, Quốc hội thống nhất và không quy định "cắt điện, cắt nước" là một biện pháp cưỡng chế hành chính.

ThS Hồ Thủy Tiên

Hiện nay, tại khoản 2 Điều 33 Luật Thủ Đô năm 2024 quy định "trong trường hợp thật cần thiết để bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội trên địa bàn Thành phố, Chủ tịch UBND các cấp được áp dụng biện pháp yêu cầu ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh". Có thể thấy lần sửa đổi Luật xử lý vi phạm hành chính quy định cụ thể biện pháp "yêu cầu ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ" có thể được xem là để tạo hành lang pháp lý đồng bộ nội dung này trên phạm vi cả nước.

Có quan điểm đồng tình cho rằng đây là một chế tài mạnh mẽ, mang tính răn đe, giải quyết triệt để các đối tượng có hành vi chây ỳ, chống đối không chấp hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính; ngăn chặn người vi phạm tiếp tục hành vi vi phạm, khiến cho người vi phạm từ bỏ ý định tái phạm.

Quan điểm khác lại cho rằng quy định này chưa thực sự đảm bảo tính nhân văn, ảnh hưởng đến quyền cơ bản của con người, quyền cơ bản của công dân. Chẳng hạn, một công trình xây dựng, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ... sẽ có nhiều người làm việc. Vì vậy việc ngừng cung cấp điện, nước đối với các cơ sở này phải thật sự cần thiết, đảm bảo nguyên tắc người nào thực hiện hành vi vi phạm thì người đó phải gánh chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng, không thể áp dụng với những người không có hành vi vi phạm.

Do đó nếu áp dụng trách nhiệm pháp lý với chủ thể này mà làm ảnh hưởng quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khác thì cần xem xét sao cho phù hợp. Ví dụ như ngừng cung cấp điện, nước đối với dự án nhà chung cư xây dựng sai phạm mà lại ảnh hưởng đến cư dân sinh sống nhưng chủ đầu tư mới là người vi phạm; hoặc các công trình xây dựng kết hợp nhà ở và sản xuất, kinh doanh nếu chỉ phần công trình kinh doanh vi phạm thì sẽ xử lý như thế nào?

Hơn nữa quan hệ giữa các bên trong hợp đồng sử dụng dịch vụ điện, nước là quan hệ dân sự, việc cơ quan Nhà nước yêu cầu đơn vị cung cấp điện, nước chấm dứt hợp đồng là chưa thực sự phù hợp với tính chất của quan hệ này. Do đó, nếu bổ sung biện pháp cưỡng chế này vào dự thảo luật thì việc được quyền ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước của đơn vị cung cấp cần phải được thông báo cho người sử dụng dịch vụ và thể hiện ngay trong hợp đồng sử dụng dịch vụ điện, nước.

Đồng thời việc yêu cầu ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ chỉ nên là biện pháp áp dụng sau cùng vì điện, nước là nhu cầu thiết yếu liên quan đời sống của người dân, doanh nghiệp, thật sự cần thiết sau khi đã áp dụng các biện pháp khác không hiệu quả.

"Tóm lại, việc bổ sung các biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt mới là thiết thực nhưng cần đánh giá thận trọng tác động của chính sách này bởi việc sử dụng điện, nước, quyền tham gia giao thông, quyền đi lại... là quyền con người, quyền công dân, quyền được đối xử bình đẳng của các chủ thể trong xã hội được pháp luật ghi nhận và bảo vệ", Ths Thủy Tiên nói.

SONG MAI