Cấu trúc doanh nghiệp lệch pha, kinh tế tư nhân muốn bứt phá phải có tập đoàn tư nhân đủ tầm

Đặt vấn đề mở đầu tại phiên thảo luận ở Hội thảo "40 năm Đổi mới: Vai trò dẫn dắt của các tập đoàn kinh tế", PGS-TS. Trần Đình Thiên - Thành viên Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng câu chuyện về tập đoàn kinh tế tư nhân không thể nhìn như những trường hợp đơn lẻ, mà cần đặt trong tổng thể cấu trúc phát triển của nền kinh tế Việt Nam sau gần 40 năm Đổi mới.

Theo ông, Việt Nam đã xác định mô hình phát triển dựa trên cả kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân, nhưng hiệu quả tổng thể vẫn chưa cao. Nguyên nhân sâu xa nằm ở cấu trúc lực lượng doanh nghiệp chưa hợp lý.

Không chỉ thiếu những doanh nghiệp lớn đủ sức dẫn dắt, mà ngay cả vai trò của từng khu vực - doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và khu vực FDI cũng chưa được phân định rõ ràng.

PGS-TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh hai luận đề mang tính nền tảng. Thứ nhất, muốn trở thành cường quốc kinh tế thì nhất thiết phải có các tập đoàn kinh tế mạnh, đặc biệt là các tập đoàn tư nhân có khả năng cạnh tranh toàn cầu, từng bước vươn lên thành doanh nghiệp xuyên quốc gia. Thứ hai, nền kinh tế hiện đại vận hành theo chuỗi giá trị, vì vậy muốn hình thành chuỗi thì phải có các doanh nghiệp dẫn dắt.

Từ góc nhìn so sánh quốc tế, ông chỉ ra sự khác biệt giữa Đông Bắc Á và Đông Nam Á. Trong khi Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc tạo nên các "kỳ tích kinh tế" nhờ hệ thống tập đoàn lớn đóng vai trò trụ cột, thì nhiều quốc gia Đông Nam Á lại thiếu lực lượng doanh nghiệp đủ mạnh, dẫn tới tăng trưởng chưa mang tính đột phá.

PGS-TS. Trần Đình Thiên.

Tiếp nối vấn đề về cấu trúc, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phân tích việc hoạch định chính sách hiện nay đang gặp khó khăn do thiếu một hệ thống thống kê đủ chi tiết và tin cậy.

Ông đặt ra hàng loạt câu hỏi: doanh nghiệp rời khỏi thị trường là ai, vì sao họ rời đi, ngành nào đang tăng trưởng, ngành nào đang suy giảm?

"Chúng ta có số lượng doanh nghiệp đăng ký rất đẹp, nhưng lại thiếu dữ liệu phản ánh thực chất như số doanh nghiệp có lợi nhuận, có sử dụng lao động hay đang mở rộng đầu tư", ông nói.

Đặc biệt, ông Tuấn chỉ ra một điểm yếu mang tính cấu trúc của khu vực tư nhân: sự "thiếu tầng" doanh nghiệp quy mô vừa.

Trong khi có một số ít doanh nghiệp lớn và rất nhiều doanh nghiệp siêu nhỏ, thì nhóm doanh nghiệp vừa - lực lượng có thể tham gia sâu vào chuỗi cung ứng lại rất hạn chế. Điều này khiến doanh nghiệp Việt Nam khó trở thành nhà cung cấp trong chuỗi giá trị toàn cầu, nhất là khi phải cạnh tranh với các doanh nghiệp FDI có tiềm lực vốn và công nghệ mạnh hơn.

Cần xây dựng lực lượng doanh nghiệp dẫn dắt

Từ thực trạng đó, vấn đề đặt ra là làm thế nào để hình thành các tập đoàn kinh tế đủ sức dẫn dắt. Theo PGS-TS. Trần Đình Thiên, bài học cốt lõi từ các quốc gia thành công là sự kết hợp giữa một Nhà nước kiến tạo hiệu quả và một khu vực tư nhân đủ mạnh.

Ông phân tích, tại Nhật Bản, một cấu trúc công nghiệp nhiều tầng đã được hình thành, trong đó doanh nghiệp lớn giữ vai trò trụ cột, còn doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia vào mạng lưới công nghiệp hỗ trợ. Chính sự liên kết chặt chẽ này tạo nên một hệ sinh thái cạnh tranh khốc liệt nhưng hiệu quả.

Trong khi đó, Hàn Quốc lại phát triển theo mô hình phối hợp giữa doanh nghiệp nhà nước và tư nhân. Các doanh nghiệp nhà nước đảm nhận những lĩnh vực khó sinh lợi, qua đó tạo điều kiện về chi phí đầu vào cho khu vực tư nhân phát triển.

Trung Quốc sau nhiều thập niên cải cách, cũng đã vươn lên mạnh mẽ nhờ sự trỗi dậy của các tập đoàn lớn, trong đó khu vực tư nhân đóng vai trò ngày càng quan trọng.

Liên hệ thực tiễn, ông Lê Khắc Hiệp - Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup chia sẻ câu chuyện phát triển của VinFast như một ví dụ điển hình về doanh nghiệp tư nhân tiên phong.

Ông cho biết, quyết định tham gia ngành ô tô xuất phát từ tầm nhìn chiến lược của lãnh đạo tập đoàn, với mục tiêu đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo ông Hiệp, yếu tố quan trọng nhất tạo nên tốc độ phát triển nhanh của VinFast là văn hóa thực thi với áp lực cao. Những "deadline không tưởng" được đặt ra liên tục, buộc toàn bộ hệ thống phải vận hành với tốc độ tối đa.

"Chính áp lực đó tạo ra sự khác biệt và giúp chúng tôi rút ngắn thời gian triển khai so với thông lệ quốc tế", ông nói.

Ông Nguyễn Duy Hưng - Thành viên HĐQT Tập đoàn Tân Hiệp Phát.

Ở một khía cạnh khác của chuỗi giá trị, ông Nguyễn Duy Hưng - Thành viên HĐQT Tập đoàn Tân Hiệp Phát nhấn mạnh rằng vai trò của doanh nghiệp lớn không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở khả năng tạo hệ sinh thái.

Theo ông, để kết nối chuỗi cung ứng, yếu tố cốt lõi là chia sẻ lợi ích hợp lý và xây dựng niềm tin dài hạn giữa các đối tác.

Ông cho rằng, nếu các mối quan hệ chỉ dừng ở hợp đồng ngắn hạn, doanh nghiệp sẽ không đủ động lực để đầu tư dài hạn. Ngược lại, khi lợi ích được phân bổ hợp lý và môi trường ổn định, các doanh nghiệp trong chuỗi sẽ có xu hướng gắn bó và cùng phát triển.

Đột phá thể chế - điều kiện quyết định để doanh nghiệp lớn lên và vươn xa

Nếu cấu trúc và chiến lược là nền tảng, thì thể chế chính là điều kiện quyết định để doanh nghiệp phát triển.

Ông Nguyễn Văn Phúc - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội nhìn lại quá trình 40 năm Đổi mới và cho rằng sự phát triển của các tập đoàn kinh tế gắn liền với quá trình hoàn thiện pháp luật.

Ông dẫn lại bước ngoặt của Luật Doanh nghiệp 1999, khi lần đầu tiên xác lập nguyên tắc "doanh nghiệp được làm những gì pháp luật không cấm", tạo ra cú hích lớn cho khu vực tư nhân.

Tuy nhiên, theo ông, vấn đề hiện nay không chỉ là ban hành luật mà là chất lượng và tính ổn định của luật.

"Nhà đầu tư không sợ thuế cao, nhưng rất sợ pháp luật thay đổi liên tục, thiếu khả năng dự báo", ông nhấn mạnh, đồng thời cho rằng điều này ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin thị trường.

Ông Nguyễn Văn Phúc - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội.

Ở góc độ pháp lý, luật sư Ngô Thái Ninh - Luật sư cấp cao tại Baker & McKenzie cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện nguyên tắc không hình sự hóa các quan hệ kinh tế. Theo ông, ranh giới giữa rủi ro kinh doanh và vi phạm pháp luật cần được xác định rõ ràng hơn, tránh tạo tâm lý e ngại cho doanh nghiệp.

Ông đề xuất áp dụng nguyên tắc "hình sự tối thiểu", tức chỉ sử dụng chế tài hình sự trong những trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng, còn lại nên ưu tiên các biện pháp dân sự và kinh tế. Đồng thời, pháp luật cần tạo "không gian" để doanh nghiệp có cơ hội khắc phục sai sót trước khi bị áp dụng các chế tài nặng.

Ở tầm vĩ mô, ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng đã đến lúc các tập đoàn kinh tế Việt Nam cần vươn ra thị trường quốc tế. Theo ông, nếu chỉ tập trung vào thị trường trong nước, doanh nghiệp sẽ khó đạt quy mô và năng lực cạnh tranh cần thiết.

Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu duy trì môi trường cạnh tranh cởi mở, khuyến khích sự "đổi ngôi" giữa các doanh nghiệp để nâng cao hiệu quả.

Bên cạnh đó, việc nâng cao chất lượng quản trị, minh bạch hóa hoạt động và bảo vệ cổ đông cũng là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp phát triển bền vững.