Cây nêu ngày Tết: Giữ nếp xưa nơi đất mới

Người dân dựng cây nêu ngày Tết để gìn giữ văn hóa truyền thống từ xa xưa.

Giữa không gian cao nguyên gió lộng, hình ảnh ấy gợi nên một nhịp Xuân vừa quen vừa mới. Với những gia đình từ các tỉnh phía Bắc vào lập nghiệp, cây nêu không chỉ là vật trang trí ngày Tết mà còn là sợi dây nối ký ức quê nhà, giúp gìn giữ nếp văn hóa truyền thống nơi đất mới.

Trục nối ký ức giữa đất mới và quê xưa

Không chỉ hiện diện trong cộng đồng người di cư, cây nêu từ lâu là biểu tượng tâm linh quan trọng trong đời sống của nhiều dân tộc bản địa Tây Nguyên. Sự gặp gỡ của những phong tục khác nhau quanh một biểu tượng chung khiến bức tranh văn hóa ngày Xuân ở vùng đất này thêm nhiều lớp màu và chiều sâu.

Trong đời sống văn hóa của các dân tộc thiểu số tại chỗ ở phía Tây Gia Lai và Quảng Ngãi, cây nêu xuất hiện trong hầu hết lễ hội lớn của cộng đồng. Từ lễ mừng làng mới, dựng nhà rông, mừng lúa mới đến những nghi lễ tìm nguồn nước, cầu an…, cây nêu được xem như trục nối giữa đất - trời - con người - thần linh. Đó không chỉ là vật thể nghi lễ mà còn mang ý nghĩa biểu tượng về sự che chở, sinh sôi và gắn kết cộng đồng.

Tùy từng dân tộc, cách làm cây nêu có những điểm tương đồng về quy trình nhưng vẫn mang nét riêng về tạo hình và trang trí. Với người Ba Na, cây nêu thường cao từ 10 - 20m, được chọn từ những cây lồ ô, tre hoặc nứa thẳng, chắc, ít cong vênh.

Phần ngọn nêu được gọt tỉa công phu, trang trí các biểu tượng như mặt trời, chim, hoa lá, rau dớn, tua sợi và những hình khắc gỗ nhỏ. Mỗi chi tiết đều gửi gắm một thông điệp về ước mong mùa màng, sức khỏe, sự bảo bọc của thần linh.

Nếu với đồng bào bản địa, cây nêu gắn với lễ hội cộng đồng, thì với người Tày, Nùng, Thái… từ các tỉnh phía Bắc vào Gia Lai lập nghiệp, cây nêu lại gắn chặt với Tết Nguyên đán.

Theo tập quán truyền thống, cây nêu thường được dựng trước sân nhà từ ngày 23 tháng Chạp và hạ xuống vào khoảng mồng 10 tháng Giêng âm lịch. Đó là dấu hiệu báo Tết đến, đồng thời mang ý nghĩa xua đuổi điều không may, đón năm mới bình an.

Những người con đất Bắc vào Tây Nguyên lập nghiệp trang trí cây nêu lung linh sắc màu với hy vọng năm mới nhiều niềm vui.

Giữ phong tục cũ để Tết không phai nhạt nơi đất lạ

Rời Cao Bằng vào Gia Lai từ những năm 1990, bà Nông Thị Tiệm (người Tày, xã Phú Thiện) nhớ rõ những cái Tết đầu tiên nơi đất mới giản đơn và vội vã. Khi ấy, cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, gia đình bà cũng như nhiều hộ khác chỉ lo làm lụng, ít có điều kiện giữ đủ nếp cũ.

Vài năm trở lại đây, khi kinh tế dần ổn định, bà con người Tày trong vùng bắt đầu rủ nhau khôi phục tục dựng cây nêu. Trước kia, những ngày cận Tết, mọi người cùng đi tìm tre (cây cao, thẳng, còn tươi, lá đẹp). Cây được chặt về, tuốt gọn, giữ phần ngọn rồi trang trí thêm đèn lồng, dây đèn nháy, tua vải màu. Giờ đây, người dân trong vùng trồng tre nhiều, có thể mua với giá rẻ hoặc xin cũng được nên rất thuận tiện cho việc làm cây nêu.

“Cả nhà cùng làm, con cháu cũng háo hức. Dựng cây nêu trước cổng, tự nhiên thấy Tết đến gần hơn”, bà Tiệm nói.

Không chỉ dựng nêu, gia đình bà còn duy trì những món ăn truyền thống như khâu nhục, xôi ngũ sắc, thịt xông khói. Mâm cơm Tết vì thế vừa mang hương vị quê cũ, vừa có thêm sản vật của vùng đất mới. Đó cũng là cách nhắc nhở con cháu về cội nguồn, để dù lớn lên ở Tây Nguyên vẫn hiểu phong tục dân tộc mình.

Tại xã Chư A Thai, bà Phạm Thị Yến (người Thái, quê Thanh Hóa) vào Gia Lai gần 40 năm nhưng không quên phong tục dựng cây nêu. Bà bảo, ở quê trước đây, mỗi dịp Tết đến, nhìn cây nêu trước sân là thấy lòng bình yên, tin vào một năm mới tốt lành.

“Xa quê lâu rồi, nhưng giữ được cây nêu là giữ được một phần ký ức. Con cháu nhìn vào đó mà biết ông bà mình từ đâu đến”, bà Yến chia sẻ.

Phong tục dựng cây nêu của người phía Bắc giờ đây không còn lẻ tẻ theo từng hộ. Ở một số địa bàn có đông dân cư từ miền Bắc vào sinh sống, cây nêu xuất hiện thành dải dọc các tuyến đường, tạo nên khung cảnh Xuân đặc biệt.

Tại xã Ia Phí, trên tuyến đường dài khoảng 5km, nhiều gia đình đồng loạt dựng nêu, treo cờ đỏ sao vàng. Những thân tre cao vút, đuôi nêu rung nhẹ trong gió, xen giữa màu hoa, đèn trang trí, tạo nên không gian rộn ràng, ấm áp. Có gia đình đầu tư vài triệu đồng để mua tre, dây đèn và vật liệu trang trí, xem đó là khoản chi cho đời sống tinh thần.

Theo chị Nguyễn Thu Hà (xã Ia Phí), từ ngày có cây nêu trước nhà, không khí Tết như đến sớm hơn. “Nhìn cây nêu là thấy rộn ràng. Xa quê ngoài Bắc nhiều năm, có cây nêu cũng đỡ nhớ hơn”, chị Hà bộc bạch.

Theo ông Nguyễn Công Sơn, Chủ tịch UBND xã Ia Phí, trong nhịp sống hiện đại, việc người dân cùng nhau dựng cây nêu đã tạo nên nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng tích cực. Chính quyền địa phương khuyến khích duy trì phong tục theo hướng gọn gàng, an toàn, phù hợp điều kiện thực tế.

“Đây là phong tục đẹp, có từ lâu đời trong văn hóa Việt Nam. Khi người dân tự giác gìn giữ, truyền dạy cho con cháu thì giá trị ấy sẽ còn sống bền trong đời sống hôm nay”, ông Sơn cho biết.

Bài, ảnh: Dung Nguyễn