Cây trồng công nghệ sinh học: Từ hiệu quả kinh tế đến cơ hội phát triển nông nghiệp Việt Nam

Hiệu quả kinh tế và môi trường được ghi nhận qua thực tiễn

Tại hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam” ngày 10/11, TS. Graham Brookes, chuyên gia kinh tế nông nghiệp thuộc PG Economics (Vương quốc Anh), dẫn báo cáo đánh giá lần thứ 16 về tác động của cây trồng công nghệ sinh học, cho biết những công nghệ này đã tạo ra giá trị kinh tế đáng kể trong gần ba thập kỷ qua.

Theo nghiên cứu của PG Economics, giai đoạn 1996-2024, việc ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học đã giúp nông dân toàn cầu tăng thêm khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập, riêng năm 2024 đạt khoảng 29 tỷ USD. Mức tăng thu nhập bình quân ước tính khoảng 106 USD/ha. Đáng chú ý, hơn một nửa lợi ích kinh tế được ghi nhận thuộc về nông dân tại các quốc gia đang phát triển.

TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phát biểu khai mạc Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”.

Đóng góp đối với sản lượng nông nghiệp cũng là một kết quả đáng chú ý. Lũy kế đến năm 2024, việc ứng dụng các tính trạng kháng sâu và chống chịu thuốc trừ cỏ trên bốn loại cây trồng chính gồm ngô, đậu tương, bông và cải dầu đã giúp gia tăng khoảng 1.345 triệu tấn sản phẩm nông nghiệp, bao gồm lương thực, thức ăn chăn nuôi và xơ sợi.

Theo TS. Graham Brookes, nếu không có phần sản lượng tăng thêm nhờ công nghệ này, thế giới sẽ phải mở rộng thêm khoảng 25,5 triệu ha đất canh tác thông thường để tạo ra lượng sản phẩm tương đương trong năm 2024. Điều đó cho thấy tiềm năng của công nghệ sinh học trong việc gia tăng nguồn cung nông sản, hạn chế áp lực mở rộng diện tích đất sản xuất.

Ở góc độ môi trường, trong giai đoạn 1996-2024, việc ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học giúp giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật sử dụng trên toàn cầu, tương đương mức giảm 6,5%. Tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cũng giảm 15,3% theo chỉ số tác động môi trường (EIQ).

Một đóng góp khác đến từ việc tiết kiệm nhiên liệu và hỗ trợ áp dụng phương thức canh tác bảo tồn đất. Theo phân tích của PG Economics, việc giảm số lần sử dụng máy móc, hạn chế làm đất và tăng khả năng lưu trữ carbon trong đất góp phần giảm phát thải khí nhà kính từ hoạt động sản xuất nông nghiệp.

TS. Graham Brookes, Viện PG Economics trình bày tham luận trực tuyến tại hội thảo.

Những kết quả này cho thấy cây trồng công nghệ sinh học không chỉ được đánh giá ở khả năng cải thiện năng suất mà còn ở hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm chi phí đầu vào và hạn chế tác động môi trường. Tuy nhiên, hiệu quả cụ thể còn phụ thuộc vào loại cây trồng, đặc tính giống, điều kiện canh tác và khả năng quản lý của từng quốc gia.

Tại Việt Nam, ngô là cây trồng đầu tiên được đưa vào sản xuất thương mại bằng công nghệ biến đổi gen từ năm 2015. Theo số liệu được trình bày tại hội thảo, diện tích ngô biến đổi gen đã tăng từ 1,1% tổng diện tích ngô năm 2015 lên hơn 50% vào năm 2025.

Đánh giá của PG Economics cho thấy, trong giai đoạn 2015-2024, việc ứng dụng ngô biến đổi gen tại Việt Nam giúp năng suất tăng khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân, đồng thời góp phần gia tăng sản lượng và giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng.

Thực tiễn sản xuất cũng ghi nhận những lợi ích rõ nét tại các vùng có áp lực sâu hại lớn. Ông Nguyễn Văn Kỳ, nông dân tại xã Tân Kỳ, tỉnh Nghệ An, cho biết gia đình đã sử dụng ngô biến đổi gen từ năm 2017 trên diện tích sản xuất khoảng 15-16 ha. Theo kinh nghiệm của ông, giống ngô này có khả năng nảy mầm tốt, chống chịu sâu bệnh và hỗ trợ kiểm soát cỏ dại. Năng suất tại diện tích canh tác của gia đình tăng khoảng 33-35% so với giống thông thường.

Tuy nhiên, ông Kỳ cho rằng giá hạt giống còn cao, khiến một bộ phận nông dân gặp khó khăn khi tiếp cận. Do đó, bên cạnh việc tiếp tục cải tiến giống, cần tăng cường tập huấn, chuyển giao kỹ thuật và cung cấp thông tin khoa học dễ hiểu để người dân có cơ sở lựa chọn.

TS. Nguyễn Văn Vương, Trưởng phòng Quản lý giống cây trồng, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cũng lưu ý, hiệu quả của giống biến đổi gen phụ thuộc nhiều vào điều kiện sản xuất. Tại những vùng có áp lực sâu keo mùa thu lớn, ngô kháng sâu phát huy lợi thế rõ hơn. Ngược lại, ở những khu vực ít sâu hại, chi phí hạt giống cao hơn có thể làm giảm lợi thế kinh tế.

Hoàn thiện chính sách để mở rộng không gian ứng dụng công nghệ

Dù đã ghi nhận những kết quả bước đầu, việc phát triển cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều vấn đề về nghiên cứu, thương mại hóa và quản lý. Trong đó, hoàn thiện hành lang pháp lý đối với cây trồng chỉnh sửa gen được xem là một hướng đi quan trọng.

Theo ThS. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, từ năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Theo các quy định được giới thiệu tại hội thảo, sản phẩm chỉnh sửa gen không chèn vật liệu di truyền mới hoặc ngoại lai được áp dụng cơ chế tự xác định và thông báo với cơ quan quản lý, thay vì thực hiện quy trình đánh giá như đối với sinh vật biến đổi gen.

Ths. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học.

Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới, đồng thời vẫn duy trì yêu cầu về an toàn sinh học và trách nhiệm của tổ chức phát triển giống.

Ở góc độ chính sách khoa học và công nghệ, ông Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật để các nhà khoa học, doanh nghiệp có căn cứ phân loại sản phẩm, thực hiện thủ tục thử nghiệm và đánh giá an toàn. Việc mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, giao quyền đối với kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước cũng có thể tạo thêm động lực thương mại hóa sản phẩm.

Tuy nhiên, mở rộng ứng dụng không thể chỉ nhìn từ tiềm năng công nghệ. TS. Nguyễn Văn Vương cho rằng, Việt Nam là quốc gia xuất khẩu nông sản lớn, vì vậy việc lựa chọn cây trồng và tính trạng biến đổi gen cần tính đến yêu cầu của từng thị trường nhập khẩu. Với những mặt hàng phục vụ nhu cầu trong nước, nhất là các nguyên liệu đang phải nhập khẩu, công nghệ sinh học có thể mở ra cơ hội nâng cao năng lực tự chủ nguồn cung. Trong khi đó, với nông sản xuất khẩu, cần đánh giá kỹ quy định và mức độ chấp nhận của thị trường.

TS. Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam (VSTA).

Từ phía doanh nghiệp, TS. Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam cho rằng, những thủ tục đánh giá, khảo nghiệm và cấp phép kéo dài có thể làm tăng chi phí, thời gian đưa giống mới ra thị trường. Doanh nghiệp mong muốn hệ thống chính sách cụ thể, minh bạch và cập nhật kịp thời với tiến bộ khoa học công nghệ.

Trong khi đó, TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA, nhấn mạnh vai trò hỗ trợ của Chính phủ trong thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao và thương mại hóa. Việt Nam cần tiếp tục tăng cường truyền thông dựa trên bằng chứng khoa học, đồng thời mở rộng nghiên cứu các giống cây trồng có tính trạng phù hợp với nhu cầu sản xuất như kháng sâu keo mùa thu, chịu hạn và cải thiện chất lượng.

Phát biểu tại hội thảo, TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, Bộ mong muốn tiếp nhận các khuyến nghị cụ thể từ chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp để tháo gỡ khó khăn trong nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng công nghệ sinh học. Việt Nam cũng sẵn sàng xem xét hợp tác quốc tế, kể cả tiếp nhận và mua công nghệ từ các tổ chức, chuyên gia nước ngoài nếu phù hợp với yêu cầu phát triển trong nước.

Có thể thấy, từ kết quả ứng dụng ngô biến đổi gen đến triển vọng của công nghệ chỉnh sửa gen, công nghệ sinh học đang mở ra thêm lựa chọn cho quá trình đổi mới sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, để chuyển tiềm năng thành giá trị thực tế, cần đồng thời giải quyết bài toán làm chủ công nghệ, hoàn thiện cơ chế quản lý, bảo đảm an toàn sinh học và nâng cao khả năng tiếp cận của nông dân. Đây cũng là điều kiện để công nghệ mới thực sự đóng góp vào năng suất, sức cạnh tranh và tính bền vững của nông nghiệp Việt Nam.