Ceuta 'thất thủ', châu Âu có rơi vào một cuộc khủng hoảng mới?

Hỗn loạn ở cửa ngõ châu Âu

Chỉ trong hơn một ngày, thành phố tự trị Ceuta của Tây Ban Nha trên bờ biển Bắc Phi đã chứng kiến làn sóng vượt biên lớn nhất nhiều năm, khi khoảng 49.000-60.000 người di cư từ Morocco tràn qua biên giới, vượt xa con số 8.000 người trong đợt khủng hoảng năm 2021. Tình thế đó buộc Madrid điều động các đơn vị quân đội tới Ceuta để hỗ trợ lực lượng an ninh lập lại trật tự.

Hàng trăm người di cư di chuyển hỗn loạn trên bãi biển ở Ceuta hôm 31/7 sau khi bơi qua từ Morocco. Ảnh: DPA

Theo giới chức địa phương, ít nhất 57 người đã thiệt mạng trong quá trình tìm cách vượt biển hoặc băng qua hàng rào do đuối nước, giẫm đạp và nhiều nguyên nhân khác, biến biên giới Ceuta trở thành tâm điểm của cuộc khủng hoảng nhân đạo mới ngay tại cửa ngõ châu Âu.

Trên các đường phố ở Ceuta, hàng ngàn người di cư vất vưởng không giấy tờ, không được cung cấp thực phẩm và phải ngủ lại trên vỉa hè hoặc công viên. Trong khi đó, các cửa hàng buộc phải đóng cửa, lễ hội thường niên bị hủy bỏ và hệ thống tiếp nhận người di cư rơi vào tình trạng quá tải. Các cơ sở dành cho trẻ vị thành niên không có người giám hộ hiện phải hoạt động ở mức 2.400% công suất thiết kế.

Nằm trên bán đảo nhỏ ở bờ biển Morocco, Ceuta là một trong hai vùng lãnh thổ của Tây Ban Nha tại Bắc Phi. Thành phố 85.000 dân này có đường biên giới trên bộ dài 6,4km với Morocco, được bảo vệ bằng hàng rào thép cao 10m. Tuy nhiên, nhiều người di cư không tìm cách vượt hàng rào mà bơi vòng qua các đê chắn sóng hoặc men theo bãi biển Tarajal để đặt chân vào lãnh thổ Tây Ban Nha.

Các đoạn video được đăng tải trên mạng xã hội ngày 31/7 cho thấy hàng nghìn người, chủ yếu là nam giới nhưng cũng có không ít phụ nữ và trẻ em, mang theo những chiếc phao tự chế hoặc đơn giản chỉ bơi qua vùng biển hẹp ngăn cách Morocco với Ceuta.

Vị trí thành phố Ceuta. Đồ họa: CNN

Hiện chưa có kết luận chính thức về nguyên nhân dẫn tới làn sóng di cư quy mô lớn này. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez cho rằng các đường dây buôn người đã lợi dụng phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha liên quan quy trình xử lý người di cư bị chặn trên biển để phát tán thông tin sai lệch, khiến nhiều người tin rằng việc vượt biên vào Ceuta sẽ tạo cơ hội ở lại châu Âu.

Những thông tin này nhanh chóng lan truyền trên các nền tảng mạng xã hội, thu hút nhiều thanh niên Morocco. Ayoub El Abyad, thiếu niên 16 tuổi, cho biết cậu cùng anh họ quyết định thực hiện hành trình kéo dài khoảng 12 giờ tới Ceuta sau khi xem các video ghi lại cảnh những người khác vượt biên thành công. "Chúng tôi muốn di cư để đổi đời", Ayoub nói với Reuters.

Bên cạnh tác động từ mạng xã hội, các yếu tố kinh tế cũng góp phần thúc đẩy làn sóng di cư. Theo số liệu chính thức của Morocco được CNN dẫn lại, cứ bốn thanh niên nước này trong độ tuổi từ 15 đến 24 thì có một người không đi học, không có việc làm hoặc không được đào tạo nghề. Trong bối cảnh cơ hội việc làm hạn chế, viễn cảnh đặt chân tới lãnh thổ châu Âu tiếp tục trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với nhiều người. Thời điểm biển lặng vào mùa hè cũng khiến việc bơi qua Ceuta khả thi hơn.

Kịch bản khủng hoảng 2015 khó lặp lại

Hình ảnh hàng chục nghìn người vượt biển và tràn qua biên giới vào Ceuta khiến nhiều người liên tưởng tới cuộc khủng hoảng di cư năm 2015, khi hơn một triệu người, chủ yếu từ Syria, Afghanistan và Iraq, tiến vào khắp các ngõ ngách ở châu Âu.

Quy mô của dòng người vượt biên lần này cũng nhanh chóng kéo theo phản ứng từ nhiều nước. Italy ngày 31/7 thông báo tạm thời khôi phục một số biện pháp kiểm tra đối với hành khách đi đường hàng không và đường biển từ Tây Ban Nha, trong khi Pháp tăng cường kiểm tra tại khu vực biên giới với Tây Ban Nha. Phần Lan và Đan Mạch cũng bày tỏ ủng hộ lập trường của Italy, còn Thủ tướng Đức Friedrich Merz kêu gọi Morocco "ngay lập tức tiếp nhận trở lại những người di cư bất hợp pháp".

Khung cảnh lộn xộn ở thị trấn Fnideq của Morocco gần biên giới Ceuta ngày 31/7. Ảnh: GettyImages/CNN

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia về di cư và giới chức châu Âu nhận định, kịch bản khủng hoảng 2015 rất khó lặp lại, trong bối cảnh Liên minh châu Âu (EU) đã thay đổi đáng kể cách tiếp cận đối với quản lý biên giới và chính sách nhập cư sau gần một thập niên.

Ngay trong ngày 31/7, Chính phủ Tây Ban Nha đã thể hiện lập trường cứng rắn hơn đáng kể so với trước đây. Thủ tướng Pedro Sánchez mô tả làn sóng vượt biên là hành vi "xâm phạm toàn vẹn lãnh thổ Tây Ban Nha". Madrid khẳng định sẽ đẩy nhanh việc trục xuất những người nhập cảnh trái phép trong phạm vi pháp luật cho phép.

Một trong những diễn biến đáng chú ý là dòng người bắt đầu đảo chiều chỉ sau thời gian ngắn. Số liệu cập nhật mới nhất sáng 1/8 (giờ Hà Nội) cho thấy khoảng 48.000 người đã trở về Morocco qua các cửa khẩu hoặc lỗ thủng trên hàng rào biên giới. Nhiều người cho biết họ không tìm được thức ăn, chỗ ở hoặc cơ hội tiếp tục hành trình "đổi đời".

"Thành thật mà nói, tôi thậm chí không biết tại sao mình lại đến đây, và giờ tôi lại phải quay về", một thanh niên người Morocco nói với Reuters. "Tôi chưa ăn gì từ bữa trưa hôm qua... Những gì chúng tôi đang làm không tốt, cũng chẳng thú vị chút nào".

Theo giới chức Tây Ban Nha và quan chức EU, việc đặt chân tới Ceuta không đồng nghĩa với việc có thể tiếp tục di chuyển vào lục địa châu Âu. Dù Ceuta thuộc lãnh thổ Tây Ban Nha và nằm trong Khu vực Schengen, việc kiểm tra người và hàng hóa khi rời hai vùng lãnh thổ này để tới bán đảo Tây Ban Nha vẫn được duy trì theo cơ chế kiểm soát biên giới ngoài của EU.

Người nhập cảnh trái phép ở Ceuta sẽ không thể lên phà hoặc máy bay tới đất liền Tây Ban Nha nếu chưa hoàn tất các thủ tục kiểm tra danh tính, trong khi những người nộp đơn xin tị nạn cũng phải ở lại Tây Ban Nha trong thời gian chờ giải quyết hồ sơ.

Ngoài ra, khả năng được chấp thuận tị nạn của phần lớn người vượt biên lần này không cao. Theo Cơ quan Tị nạn Liên minh châu Âu, Morocco được xếp vào nhóm "quốc gia an toàn", đồng nghĩa công dân nước này về nguyên tắc không thuộc diện cần được bảo hộ quốc tế. Tỷ lệ đơn xin tị nạn của công dân Morocco được chấp thuận hiện chỉ khoảng 6%.

CNN cho biết, những quy định trên là kết quả của quá trình điều chỉnh chính sách nhập cư kéo dài gần một thập niên tại châu Âu. Sau cuộc khủng hoảng năm 2015, EU và các nước thành viên đã sửa đổi luật theo hướng siết chặt quản lý biên giới, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ xin tị nạn và đẩy mạnh hồi hương người nhập cảnh trái phép.