Chăm sóc sức khỏe tâm thần học đường: Phát hiện sớm và hỗ trợ đúng cách

Nhận diện đúng những khó khăn tâm lý của học sinh

GS.TS.BS Đặng Vạn Phước - Hiệu trưởng danh dự Trường Đại học Khoa học Sức khỏe (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) – chia sẻ, sức khỏe tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên đang là vấn đề đáng quan tâm. Theo ông, tỷ lệ trẻ gặp các rối loạn cảm xúc hoặc hành vi tại Việt Nam có xu hướng tăng.

Thực tế này đòi hỏi triển khai đồng bộ các giải pháp, từ hoàn thiện chính sách, phát triển mô hình tư vấn tâm lý học đường đến tổ chức các chương trình can thiệp cộng đồng. Trong đó, phòng ngừa, phát hiện sớm và phối hợp đa ngành có vai trò quan trọng, giúp trẻ được hỗ trợ phù hợp với nhu cầu.

Cho rằng, rối loạn phát triển thần kinh đang đặt ra thách thức khi nhiều trẻ cần được đánh giá và can thiệp sớm, TS Lê Minh Công - Viện Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) – trao đổi, nhóm rối loạn này gồm: rối loạn phổ tự kỷ, phát triển trí tuệ, ngôn ngữ, học tập đặc hiệu và tăng động giảm chú ý. Mỗi nhóm có biểu hiện và nhu cầu hỗ trợ khác nhau, đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và chuyên gia.

Theo các số liệu nghiên cứu quốc tế được dẫn, tỷ lệ trẻ có rối loạn phát triển thần kinh là 4,1% ở nhóm dưới 5 tuổi và 7% ở nhóm 10-14 tuổi; hơn 12,5 triệu trẻ em trên toàn cầu cần được chăm sóc đặc biệt. Những con số này cho thấy nhu cầu nhận diện, đánh giá và hỗ trợ trẻ cần được quan tâm đúng mức. Đáng lưu ý, sức khỏe tâm thần của trẻ chịu ảnh hưởng từ cả những khó khăn nội tại như: rối loạn phát triển thần kinh, hạn chế về chức năng nhận thức, lòng tự trọng thấp và các yếu tố thuộc môi trường sống, học tập.

TS Lê Minh Công phân tích, trẻ có thể chịu tác động từ bạo lực gia đình hoặc chứng kiến bạo lực giữa cha mẹ; sự thiếu quan tâm, bỏ bê hoặc kỳ vọng quá mức của phụ huynh; phương pháp giảng dạy, đánh giá của giáo viên; tình trạng bị bắt nạt và những ảnh hưởng tiêu cực từ hoạt động trực tuyến.

Các yếu tố này có thể đan xen, khiến khó khăn của trẻ trở nên phức tạp. Nếu chỉ nhìn vào biểu hiện bên ngoài để đánh giá học sinh, người lớn có thể bỏ qua nguyên nhân thực sự và không đưa ra được phương án hỗ trợ phù hợp. Nguy cơ tương tự xuất hiện khi trẻ có dấu hiệu khủng hoảng tâm lý nhưng không được nhận ra. Theo TS Lê Minh Công, có những học sinh bộc lộ cảm xúc và hành vi bất thường từ nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng trước khi xuất hiện ý định tự sát, song các dấu hiệu cảnh báo không được phát hiện để có biện pháp hỗ trợ kịp thời.

Điều đó cho thấy, việc nhận diện vấn đề sức khỏe tâm thần không thể chỉ dựa vào một vài biểu hiện đơn lẻ. Giáo viên và cha mẹ cần chú ý những thay đổi kéo dài trong cảm xúc, hành vi, kết quả học tập và các mối quan hệ của trẻ; đồng thời tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.

Xây dựng mạng lưới hỗ trợ từ gia đình đến nhà trường

Sức khỏe tâm thần lành mạnh góp phần giúp trẻ phát triển toàn diện, xây dựng các mối quan hệ tích cực và có khả năng ứng phó với khó khăn. Theo TS Lê Minh Công, xây dựng dịch vụ tâm lý học đường phải là nhiệm vụ chung của lãnh đạo nhà trường, giáo viên, phụ huynh và các lực lượng liên quan. Trong đó, việc xây dựng kế hoạch, chiến lược cần có sự tham gia của nhà tâm lý học đường được đào tạo chuyên nghiệp, đủ năng lực chuyên môn.

Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) thúc đẩy các giải pháp chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em và thanh thiếu niên trong nhiều môi trường, từ gia đình, trường học đến hệ thống y tế, cộng đồng và không gian số.

Trong gia đình, các chương trình nuôi dạy con hướng đến hỗ trợ cha mẹ xây dựng kỹ năng giao tiếp, chăm sóc và đồng hành với trẻ. Tại trường học, UNICEF thúc đẩy giáo dục cảm xúc - xã hội nhằm giúp học sinh phát triển khả năng ứng phó, sự tự tin và lòng tự trọng; đồng thời khuyến khích các hoạt động ngoại khóa có lợi cho sức khỏe như thể thao và câu lạc bộ.

Việc phát triển đội ngũ tư vấn được đào tạo để cung cấp dịch vụ tâm lý - xã hội trong trường học cũng là một định hướng quan trọng, giúp học sinh có cơ hội được lắng nghe, đánh giá và kết nối với dịch vụ hỗ trợ khi cần.

Trong hệ thống y tế, UNICEF hỗ trợ phát triển chính sách, tăng cường năng lực cho nhân viên y tế trong phòng ngừa, nhận biết và hỗ trợ xử lý các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em, thanh thiếu niên. Tại cộng đồng, hoạt động truyền thông góp phần giảm kỳ thị, nâng cao hiểu biết và khuyến khích trẻ tìm kiếm sự giúp đỡ. Trong môi trường số, việc cung cấp thông tin đáng tin cậy, hướng dẫn sử dụng Internet an toàn và nâng cao nhận thức cho cha mẹ có ý nghĩa thiết thực trong bảo vệ trẻ.

Để các giải pháp phát huy hiệu quả, chính sách cần dựa trên dữ liệu và bằng chứng về nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần cũng như chất lượng dịch vụ hiện có. Đây là cơ sở để xác định những khoảng trống cần ưu tiên, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả can thiệp.