Chấm thi Ngữ văn bằng Rubric: Có hết cảnh 'chấm lỏng, chấm chặt'?

Kỳ vọng chấm đúng, giảm chênh lệch điểm

GS.TS Nguyễn Ngọc Hà, Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng, Bộ GD&ĐT, Trưởng Ban đề thi tốt nghiệp THPT 2026 cho biết, việc áp dụng Rubric là một bước đi nằm trong lộ trình nâng cao chất lượng đánh giá đối với các môn tự luận.

Theo ông, đặc thù của các môn tự luận là kết quả luôn chịu tác động nhất định từ góc nhìn và cảm nhận của người chấm. Điều này khiến câu chuyện “chấm lỏng - chấm chặt”, chênh lệch điểm số giữa các giám khảo hoặc giữa các địa phương nhiều năm qua luôn được đặt ra.

“Năm nay, Bộ GD&ĐT bắt đầu áp dụng phương pháp Rubric vào những phần cần thiết của quy trình chấm thi môn Ngữ văn. Đây là một trong chuỗi hoạt động nhằm bảo đảm môn tự luận có khả năng phân hóa, phân loại học sinh tốt hơn”, ông Hà nói.

Theo lý giải của đại diện Bộ GD&ĐT, Rubric có thể hiểu như một bảng tiêu chí chấm điểm được cụ thể hóa theo từng mức độ hoàn thành. Thay vì đánh giá dựa trên cảm nhận tổng thể, giám khảo đối chiếu bài làm với các tiêu chí đã được thiết kế sẵn để xác định mức điểm tương ứng.

Ở góc độ kỹ thuật, Rubric giúp chuyển một phần đánh giá mang tính định tính thành các chỉ số có thể quan sát và đối chiếu được. Với môn Ngữ văn, nơi tư duy, cảm xúc và diễn đạt cá nhân luôn hiện diện, đây được xem là nỗ lực nhằm tăng độ khách quan mà không triệt tiêu tính sáng tạo. “Có thể hiểu đơn giản, Rubric giống như một đáp án chi tiết hơn. Giám khảo căn cứ vào từng tiêu chí để cho điểm thay vì đánh giá theo cảm nhận chung”, ông Hà nhấn mạnh.

Một trong những băn khoăn lớn khi thay đổi phương pháp chấm là năng lực thích ứng của đội ngũ giáo viên. Theo GS.TS Nguyễn Ngọc Hà, Bộ GD&ĐT đã có sự chuẩn bị từ trước, không áp dụng theo cách đột ngột. Nội dung về Rubric đã được đưa vào chương trình tập huấn giáo viên và một số địa phương đã triểnkhai thử nghiệm.

Ở góc độ chấm thi, giáo viên không phải xây dựng Rubric mà là người sử dụng công cụ đã được thiết kế. Điều quan trọng nhất là hiểu đúng tiêu chí và thống nhất cách vận dụng. Điều này cũng đồng nghĩa: Rubric không tự động tạo ra công bằng. Công bằng chỉ xuất hiện khi những người chấm cùng hiểu một chuẩn đánh giá.

Cùng với đổi mới chấm thi, đề thi Ngữ văn năm nay cũng tạo ra nhiều tranh luận khi sử dụng câu chuyện về Steve Jobs làm ngữ liệu cho phần nghị luận xã hội. Giải thích về vấn đề này, GS.TS Nguyễn Ngọc Hà khẳng định toàn bộ nội dung đề thi đều trải qua quá trình phản biện kỹ lưỡng trong Hội đồng ra đề. Theo ông, khi xây dựng đề thi, yếu tố vùng miền, khả năng tiếp cận ngữ liệu và điều kiện học tập khác nhau của học sinh luôn được đặt lên hàng đầu. Đại diện Ban đề thi cũng nhấn mạnh đây là câu hỏi mang tính phân loại nên cấu trúc điểm đã được tính toán để tránh gây bất lợi cho thí sinh. Đáng chú ý, đề không yêu cầu học sinh phải biết tiểu sử hay thông tin chi tiết về Steve Jobs. “Điều cần đánh giá là năng lực lập luận xã hội dựa trên ngữ liệu được cung cấp chứ không phải khả năng ghi nhớ thông tin”, ông Hà cho biết.

Thí sinh kỳ thi THPT 2026 (Ảnh: PV)

Đề mở, đáp án mở và người chấm cũng phải “mở”

Nhiều giáo viên cũng cho rằng Rubric thực chất không phải phương pháp hoàn toàn mới mà là bước cụ thể hóa các tiêu chí vốn đã tồn tại trong hướng dẫn chấm Ngữ văn. Điểm khác biệt là giám khảo buộc phải đánh giá đầy đủ cả nội dung, hình thức, bố cục, diễn đạt và yếu tố sáng tạo của bài làm thay vì dựa chủ yếu vào cảm nhận tổng thể.

GS. Bùi Mạnh Hùng, Điều phối viên chính Ban phát triển Chương trình giáo dục phổ thông 2018, từng đề xuất xây dựng Rubric như nền tảng cho đáp án mở ở môn Ngữ văn. Theo ông, để công cụ này phát huy hiệu quả, giáo viên cần được tập huấn kỹ trước khi tham gia chấm thi, đồng thời tổ chức các buổi chấm mẫu theo tiêu chí thống nhất nhằm hạn chế chênh lệch giữa các địa phương và giữa các giám khảo.

Một trong những điểm đáng chú ý của Rubric là mở rộng “không gian” cho các cách tiếp cận khác nhau của học sinh. Thí sinh không bắt buộc phải viết theo một đáp án mẫu mới có thể đạt điểm cao; thay vào đó, bài viết được đánh giá dựa trên khả năng xác định đúng vấn đề, lập luận logic, dẫn chứng phù hợp và cách diễn đạt thuyết phục.

Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần đổi mới giáo dục phổ thông: chuyển từ học thuộc sang học hiểu, khuyến khích tư duy độc lập và năng lực tự thể hiện quan điểm.

Tuy nhiên, Rubric cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với người chấm. Khi tiêu chí đánh giá được cụ thể hóa theo nhiều mức độ, giám khảo phải được hướng dẫn thống nhất để tránh mỗi người hiểu và vận dụng theo một cách khác nhau. Nếu thiếu sự đồng bộ, mục tiêu giảm tính chủ quan có thể không đạt được.

Đồng quan điểm, thầy Nguyễn Trọng Trường,Tổ trưởng Tổ Văn khối THPT, Trường THCS - THPT Phenikaa, cho rằng đề thi mở chỉ thực sự có ý nghĩa khi cách chấm cũng giữ được tinh thần mở, tức không đóng khung học sinh vào một vài cách hiểu hay kiểu diễn đạt cố định.

Tuy nhiên, “mở” không đồng nghĩa với cảm tính. Theo thầy Trường, việc chấm vẫn phải dựa trên chuẩn kiến thức, yêu cầu cần đạt và thang điểm cụ thể. “Giám khảo không nên tìm một bài mẫu để đối chiếu mà cần nhìn vào chất lượng lập luận, chiều sâu cảm nhận, khả năng tổ chức bài viết và mức độ thuyết phục của quan điểm”, ông nói.

Một số ý kiến lo ngại việc chấm theo Rubric sẽ khiến bài Văn trở nên “cơ học”, làm giảm tính nghệ thuật, những “ điểm chạm” cảm xúc... Ở góc nhìn phụ huynh, chị Thanh Bình (Hà Nội) cho rằng việc áp dụng Rubric có nhiều ưu điểm như minh bạch hơn trong chấm điểm, tạo cơ sở đánh giá rõ ràng và phù hợp với định hướng đổi mới kiểm tra, đánh giá hiện nay. Tuy nhiên, chị cũng bày tỏ một số băn khoăn về cách triển khai trong thực tế.

Theo chị, khi các tiêu chí chấm được cụ thể hóa quá chi tiết, học sinh có thể hình thành xu hướng viết để “đủ ý theo Rubric” thay vì viết tự nhiên, giàu cảm xúc. Một số em thậm chí có thể ngại đưa ra cách tiếp cận mới vì lo lệch tiêu chí đánh giá. Trong khi đó, cảm xúc, chiều sâu suy nghĩ hay chất văn vốn là những yếu tố khó lượng hóa bằng các mức điểm cụ thể. Không ít bài viết có thể chưa hoàn toàn nằm trong “khung” nhưng lại thể hiện tư duy và cảm nhận rất tốt.

Từ thực tế đó, chị Bình cho rằng điều quan trọng không chỉ nằm ở việc xây dựng một bộ Rubric đủ chuẩn mà còn ở năng lực vận dụng của người chấm. Giám khảo cần linh hoạt, tôn trọng cảm xúc và sự sáng tạo của học sinh. “Đề thi đã mở thì đáp án cũng cần mở và người chấm phải đủ chuyên môn, đủ bản lĩnh để ghi nhận những cách thể hiện khác biệt. Nếu không, rất dễ tạo ra sự lệch chuẩn và thiếu công bằng với những học sinh có tư duy độc lập, sáng tạo”, chị chia sẻ.

Ở góc độ chuyên môn, nhiều giáo viên nhận định việc áp dụng Rubric có thể kéo theo thay đổi đáng kể trong cách dạy và học Ngữ văn. Giáo viên sẽ khó tiếp tục dạy theo hướng học thuộc, ghi nhớ máy móc hay khuyến khích học sinh viết dài nhưng thiếu chiều sâu. Ngược lại, học sinh cũng phải thay đổi cách học theo hướng đọc kỹ, hiểu bản chất vấn đề và rèn luyện khả năng lập luận.

Khi điểm số được gắn chặt hơn với năng lực thực chất, những học sinh biết phân tích, diễn đạt mạch lạc và bảo vệ quan điểm bằng lập luận thuyết phục sẽ có nhiều cơ hội được ghi nhận hơn.

Dù vậy, hiệu quả của Rubric vẫn phụ thuộc lớn vào quá trình triển khai. Việc bảo đảm sự thống nhất giữa các giám khảo, duy trì tính khách quan trong chấm thi và giảm áp lực thành tích ở địa phương vẫn là những bài toán đặt ra.

Theo nhiều giáo viên, điều quan trọng nhất của đổi mới đánh giá không phải để học sinh học nhiều hơn mà là hiểu sâu hơn. Việc áp dụng Rubric trong chấm thi Ngữ văn có thể bắt đầu từ thay đổi kỹ thuật chấm điểm, nhưng sâu xa hơn là sự thay đổi tư duy dạy và học: học sinh cần tự đọc, tự hiểu, tự viết và tự chịu trách nhiệm với quan điểm của mình thay vì chỉ lặp lại những điều đã học thuộc.

Rubric là gì?

Rubric là công cụ đánh giá được sử dụng phổ biến trong giáo dục nhằm mô tả cụ thể các tiêu chí và mức độ hoàn thành của người học đối với một nhiệm vụ nhất định.

Với môn Ngữ văn, Rubric giúp giám khảo đối chiếu bài làm theo từng tiêu chí như xác định vấn đề, lập luận, dẫn chứng, diễn đạt và mức độ thuyết phục thay vì chấm chủ yếu theo cảm nhận tổng thể.

Rubric thường gồm hai dạng: Rubric tổng hợp (Holistic): Đánh giá tổng thể bài làm theo từng mức chất lượng.

Rubric phân tích (Analytic): Chia nhỏ từng tiêu chí để chấm điểm chi tiết hơn.

Theo các chuyên gia, Rubric không thay thế cảm thụ hay sáng tạo mà đóng vai trò là khung tham chiếu nhằm tăng tính công bằng và giảm chênh lệch trong chấm thi.