'Chạm' vào di sản lưu trữ quốc gia theo một cách rất riêng

Hứng thú thưởng lãm Châu phê, lưu dấu Mộc bản

Bắt đầu từ ngày 3/3/2026, không gian “Thưởng lãm Châu phê - Lưu dấu Mộc bản” đã chính thức mở cửa đón khách tham quan tại Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (số 12 Đào Tấn, Hà Nội). Sự kiện có sự tham dự của đại diện Đại sứ quán Nga tại Việt Nam, các em học sinh là con em cán bộ ngoại giao đại sứ quán tại Hà Nội.

Một điểm nhấn nổi bật là các chuyên đề được tổ chức định kỳ và cập nhật theo từng chủ điểm, bảo đảm tính khoa học, tính giáo dục và tính thời sự. Chuyên đề “Thưởng lãm Châu phê - lưu dấu Mộc bản” là ví dụ tiêu biểu, mở đầu cho chuỗi hoạt động phục vụ công chúng.

Tại đây, công chúng được chiêm ngưỡng các phiên bản Châu bản triều Nguyễn với những dòng phê bằng mực son của các bậc Hoàng đế chứa đựng ước vọng về một năm mới “Quốc thái Dân an - Thiên hạ thái bình”.

Hứng thú thưởng lãm Châu phê, trải nghiệm lưu dấu Mộc bản. (Ảnh: T.D)

Đồng thời trải nghiệm “lưu dấu Mộc bản” bằng việc tự tay thực hiện kỹ thuật in dập mộc bản trên giấy dó, in ấn triện lên các tấm thiệp xuân và lưu giữ bản in ý nghĩa làm kỷ niệm. Bên cạnh đó, công chúng còn tham gia vào hành trình đa phương tiện, thưởng thức những thước phim tư liệu đặc sắc như “Hoàng cung đón Tết” và “Nghệ thuật san khắc Mộc bản”, mang đến cái nhìn sinh động về đời sống cung đình xưa.

Bên cạnh đó, không gian còn trưng bày nhiều tài liệu gốc có giá trị đặc biệt, gắn với những biểu tượng của quốc gia như Quốc kỳ, Quốc ca, Quốc huy, Hiến pháp và các văn bản hành chính quan trọng qua các thời kỳ. Mỗi tài liệu không chỉ là một hiện vật lưu trữ, mà còn là “mảnh ghép” của lịch sử, góp phần kể lại câu chuyện về hành trình dựng nước và giữ nước, về quá trình hình thành nền tảng pháp lý và thể chế của Nhà nước Việt Nam.

Điểm nhấn của không gian là việc ứng dụng công nghệ media và các giải pháp trình chiếu tương tác, cho phép người xem tiếp cận tư liệu dưới nhiều hình thức khác nhau: từ hình ảnh, video, bản đồ số đến các sản phẩm nội dung đa phương tiện. Cách làm này không chỉ nâng cao trải nghiệm, mà còn góp phần thay đổi nhận thức của công chúng về lĩnh vực lưu trữ, vốn lâu nay thường được xem là khô khan, chuyên sâu và “khó gần”.

Thay vì tiếp cận kiến thức qua sách giáo khoa, các em được trải nghiệm thực tế, qua đó cảm nhận sâu sắc hơn giá trị lịch sử, pháp lý và văn hóa của tài liệu gốc. Chính sự “chạm” vào di sản này tạo nên hiệu quả giáo dục bền vững, đồng thời góp phần hình thành ý thức trân trọng và trách nhiệm bảo tồn tài liệu lưu trữ quốc gia ngay từ sớm.

Khán giả thưởng thức những thước phim tư liệu đặc sắc như Hoàng cung đón Tết. (Ảnh: T.D)

Theo ông Đặng Thanh Tùng, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Không gian giới thiệu không chỉ hiện thực hóa quy định của Luật Lưu trữ trong việc chủ động bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, nâng cao khả năng thụ hưởng giá trị di sản của Nhân dân, mà còn phù hợp với thông lệ quốc tế, khi cơ quan lưu trữ của một quốc gia phải là địa chỉ tin cậy nhất giới thiệu những tài liệu quý, tiêu biểu, phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa và truyền thống của mỗi quốc gia.

Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Đặng Thanh Tùng nhấn mạnh, Tài liệu lưu trữ quốc gia là nguồn sử liệu gốc đặc biệt quan trọng, phản ánh trung thực tiến trình lịch sử, văn hóa, tư duy quản trị và sự phát triển của đất nước qua các thời kỳ. Trong đó, Mộc bản triều Nguyễn và Châu bản triều Nguyễn - hai khối di sản tư liệu thế giới được UNESCO ghi danh - không chỉ là niềm tự hào của ngành lưu trữ, mà còn là tài sản vô giá của quốc gia, của dân tộc Việt Nam.

“Không gian ngày hôm nay sẽ là bước khởi đầu cho một hành trình mới. Để trong một tương lai rất gần, một không gian xứng tầm sẽ hiện hữu - như một sự tri ân tất yếu của thế hệ hôm nay dành cho quá khứ và là món quà ý nghĩa nhất mà chúng ta trang trọng trao truyền lại cho muôn đời sau. Chúng tôi mong muốn nơi đây sẽ trở thành một điểm đến văn hóa có chiều sâu, một “lớp học lịch sử trực quan”, một hệ sinh thái học tập mở, phục vụ đa dạng đối tượng: từ học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu đến đông đảo công chúng và bạn bè quốc tế” - ông Tùng nói.

Hiện thực hóa Nghị quyết 80-NQ/TW

Nghị quyết 80-NQ/TW xác định rõ mục tiêu trong lĩnh vực văn hóa: 100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hóa. Đây không chỉ là định hướng chung mà là yêu cầu cụ thể đối với các cơ quan quản lý và phát huy giá trị di sản, trong đó có hệ thống lưu trữ quốc gia.

Theo Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, trong quá trình triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, việc hiện thực hóa các mục tiêu không thể chỉ dừng ở định hướng chính sách mà cần được cụ thể hóa bằng các mô hình vận hành thực tiễn. Từ góc độ đó, “Không gian giới thiệu di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu” có thể được nhìn nhận như một mô hình triển khai Nghị quyết từ sớm, chủ động và thực chất.

Các nghệ nhân tái hiện san khắc Mộc bản. (Ảnh: T.D)

Việc mở cửa miễn phí “Không gian giới thiệu…” đã trực tiếp tháo gỡ rào cản tiếp cận đối với học sinh, sinh viên. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong việc chuyển từ mô hình lưu trữ “đóng”, phục vụ chủ yếu cho mục đích hành chính, nghiên cứu chuyên sâu, sang mô hình “mở”, hướng tới cộng đồng và xã hội rộng lớn hơn. Khi không còn chi phí và thủ tục phức tạp, các cơ sở giáo dục có thể chủ động đưa hoạt động tham quan lưu trữ vào chương trình ngoại khóa và học tập trải nghiệm một cách thường xuyên, bài bản.

Tại đây, công chúng có thể xem, tìm hiểu và tra cứu các tài liệu quý được tuyển chọn từ hơn 30 km giá tài liệu lưu trữ quốc gia - nguồn sử liệu gốc đồ sộ phản ánh tiến trình lịch sử, văn hóa, xã hội, chủ quyền quốc gia, hoạt động quản trị nhà nước và đời sống Nhân dân qua nhiều thời kỳ. Đặc biệt, hai khối Di sản tư liệu thế giới là Châu bản triều Nguyễn và Mộc bản triều Nguyễn cùng hệ thống tài liệu về giai đoạn Pháp thuộc, các cuộc kháng chiến và các tài liệu, hình ảnh, di sản của Chủ tịch Hồ Chí Minh được tuyển chọn từ nhiều nguồn trong và ngoài nước đã tạo nên chiều sâu nội dung nổi bật.

Những tài liệu này tái hiện chân thực lịch sử dân tộc và trở thành điểm nhấn trong các buổi sinh hoạt chuyên đề, học tập chính trị, giáo dục truyền thống của nhiều cơ quan, đơn vị. Cách tiếp cận này giúp biến chỉ tiêu của Nghị quyết thành hoạt động giáo dục cụ thể, thường xuyên và có chiều sâu, thay vì dừng lại ở mục tiêu định tính.

Không gian như một hệ sinh thái học tập mở miễn phí, phục vụ tất cả mọi người từ học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu đến đông đảo công chúng và bạn bè quốc tế. (Ảnh: T.D)

Bên cạnh chỉ tiêu giáo dục di sản, Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu: “Đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo động lực bứt phá cho phát triển văn hóa”.

Không gian giới thiệu được xây dựng và vận hành như một minh chứng cho tinh thần đổi mới đó. Đây không chỉ là khu trưng bày tĩnh mà được định hướng trở thành “lớp học lịch sử trực quan” và hệ sinh thái học tập mở, ứng dụng công nghệ số, trình chiếu đa phương tiện và các hình thức tương tác hiện đại.

Không gian được thiết kế như một nền tảng mở, cho phép các trường học, cơ sở đào tạo, cơ quan, tổ chức phối hợp tổ chức sinh hoạt chuyên đề, tọa đàm, nói chuyện truyền thống, lớp học ngoại khóa và các hoạt động giáo dục trải nghiệm dựa trên tài liệu lưu trữ gốc.

Nội dung có thể được xây dựng linh hoạt theo nhu cầu từng đơn vị, gắn với lịch sử ngành, lĩnh vực hoặc yêu cầu học tập chính trị, chuyên môn. Sự kết hợp giữa tài liệu nguyên bản và hệ thống số hóa, tra cứu điện tử, phim tư liệu và sản phẩm đa phương tiện giúp mỗi chuyên đề không chỉ mang tính minh họa mà thực sự trở thành trải nghiệm học tập có chiều sâu.

Cách tổ chức này thể hiện rõ sự chuyển đổi tư duy quản lý từ bảo quản thụ động sang kiến tạo môi trường tiếp cận, từ lưu trữ truyền thống sang lưu trữ gắn với chuyển đổi số và phục vụ công chúng.

Thùy Dương