Khơi lại men rượu tà vạc

Một thành viên trong nhóm học cách lấy nước từ cây tà vạc. Ảnh: T.T.V

Đến nay, hai cây tà vạc ở thôn Tà Lang là những cây tà vạc “trưởng thành” hiếm hoi còn thấy ở làng các thôn bản Cơ Tu dưới vùng thấp. Cây tà vạc nơi đây được cộng đồng chăm sóc như tài sản quý của làng, xem là món quà tặng của Mế Rừng (Mẹ Rừng) và đang được các bạn trẻ của thôn viết nên câu chuyện về sinh kế, văn hóa đầy thú vị.

Từ xưa, người Cơ Tu khai thác cây tà vạc. Thân cây già có thể lấy bột làm bánh, đọt non làm nguyên liệu chế biến nhiều món ăn ngon, hạt của nó màu trắng ngà có nhiều giá trị dinh dưỡng, tốt cho sức khỏe và trị bệnh, trong đó món ưa thích, người Kinh gọi là chè đác/đoác. Đó là chưa kể thân cây tà vạc sau khi suy kiệt, bọ cánh cứng chui vào để làm ổ, đẻ ra ấu trùng, gọi là con đuông, bà con hay bắt về chế biến món đuông nướng ống.

Nhưng cái quý giá nhất của loại cây tà vạc là luôn có nguồn nước dồi dào, thơm ngọt được tiết ra từ thân cây. Đây là nguyên liệu để làm ra một thứ rượu nhẹ, là rượu tà vạc. Một cây trưởng thành có thể cho hàng chục lít nước.

Biết được giá trị to lớn của loài cây này nên bà con ở thôn Tà Lang càng trân quý. Nhận thấy cây tà vạc hợp với thổ nhưỡng và phục hồi thú ẩm thực từ loại cây này nên một số người trong làng sớm lấy hạt ươm, nhân giống và trồng mới. Sẵn có tiềm năng đất đai, với những khu vườn rộng, nương rẫy, khe suối, triền núi xung quanh làng có thể trồng để làm giàu thêm vốn rừng, đẹp cảnh quan, che phủ đất trống, có thể khai thác bền vững sau này.

Qua trao đổi trong nội bộ cộng đồng, trưởng thôn, ý kiến của già làng và hỗ trợ của những nhà hảo tâm, bà con đã tìm thấy “đất sống” cho cây tà vạc. Nhóm thanh niên trong làng Tà Lang gồm 5 thành viên do Đinh Văn Hin, Trưởng thôn phụ trách, tự nguyện góp công sức để cùng nhau ươm trồng, chăm sóc và khai thác.

Từ 2 cây tà vạc sinh trưởng ở vườn nhà cụ bà Trần Thị Thông, đến nay đã có vườn ươm tà vạc với hơn 3.000 cây con, trồng mới trên 1,6 ha tại các vị trí gần sát khu dân cư Tà Lang. Nhóm bạn trẻ tiếp tục thu hoạch hạt, ươm giống để có thể phát triển thêm nhiều cây con mới trên diện tích khoảng 2 ha tại Tiểu khu 24, phía bắc hầm Mũi Trâu, dọc theo đường cao tốc La Sơn - Túy Loan.

Bên cạnh ươm trồng, nhóm này còn tham gia tìm kiếm, khai thác tà vạc trong thiên nhiên. Qua nhiều chuyến điều tra, khảo sát, họ đã biết trong rừng Bà Nà, Núi Chúa, chân núi Hải Vân có gần 50 cây trưởng thành, có thể khai thác làm rượu.

Tuy nhiên, không như người đồng tộc vùng cao, bà con nơi đây hầu như không còn biết cách khai thác, chế biến và từ lâu cũng quên ống rượu tà vạc. Do đó, họ cần phải học cách chế biến, bí quyết nghề làm rượu tà vạc.

Cơ duyên đến khi nghệ nhân Arất Íp ở Nam Giang đến thăm con gái lấy chồng tại thôn Tà Lang và nhân dịp này ông được mời truyền nghề cho các bạn trẻ.

Sẵn có hai cây tà vạc ở nhà cụ Thống đang đến thời điểm cho thu hoạch, nghệ nhân giúp cho các bạn trẻ “thực hành” tại chỗ, hướng dẫn cách lấy nước từ buồng non, lấy vỏ cây chuồn ủ men rượu nhận biết độ chua, ngọt... Thầy và trò họ cũng lặn lội vào tận rừng để tìm và khai thác từ những cây tà vạc trong thiên nhiên. Sau 15 ngày học hỏi thì cả nhóm mới biết cách làm ra một thứ rượu ngon. Những sản phẩm đầu tiên đã được đưa đến “giới thiệu” đặc sản ẩm thực tại điểm du lịch cộng đồng và dành chiêu đãi khách quý, lãnh đạo cấp trên về dự Lễ hội Kết nghĩa giữa hai thôn Tà Lang và Giàn Bí.

Từ vài cây đơn lẻ nay đã thành rẫy chuyên canh với hàng nghìn cây tà vạc vươn lên tươi non, phát triển đầy hứa hẹn. Mong muốn hiện tại của nhóm bạn trẻ ở thôn Tà Lang là có nhà tài trợ về kinh phí, có hướng dẫn kỹ thuật, khuyến nông... để có thể nhân rộng mô hình.

Hy vọng, trong tương lai không xa, du khách đến thăm các thôn, bản của đồng bào Cơ Tu sẽ được ngắm những cây tà vạc xanh tốt, buồng trái sum sê mang biểu tượng của no ấm, sung túc và được thưởng thức “rượu trên cây” mang thương hiệu của thôn, bản thuộc phường Hải Vân.

TRẦN TẤN VỊNH