Chạm vào ký ức bằng nghệ thuật và những khoảng lặng
Không chỉ lắng nghe một câu chuyện, người tham gia lớp thực hành “Trình diễn đọc và nghe sâu” (thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026) còn được khám phá ký ức chiến tranh bằng nhiều giác quan, thông qua âm thanh và hoạt động vẽ trên đất. Từ dự án nghệ thuật “Ngẫm Tượng”, workshop mở ra cách tiếp cận sáng tạo, giúp công chúng, đặc biệt là người trẻ, đến gần hơn với những câu chuyện về các vùng đất chịu ảnh hưởng của chất độc da cam.
Từ câu chuyện của đất đến ký ức con người
Trong không gian workshop thực hành “Trình diễn đọc và nghe sâu diễn ra chiều 19-11, người tham gia được dẫn dắt vào hành trình khám phá dự án “Ngẫm Tượng” (How to Touch the Elephant) của nghệ sĩ Hiền Hoàng. Không bắt đầu bằng những bài thuyết trình hay tư liệu lịch sử quen thuộc, dự án mở ra từ những câu hỏi về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên: Cây cối sẽ nhớ gì về sự hiện diện của con người? Đất đai lưu giữ những gì sau những biến động mà nó từng trải qua?

Nghệ sĩ Hiền Hoàng giới thiệu về tác phẩm "Ngẫm Tượng". Ảnh: PV
Từ những suy ngẫm về cây cối trong không gian đô thị, Hiền Hoàng mở rộng nghiên cứu đến những vùng đất chịu ảnh hưởng của chất độc da cam tại Việt Nam như: Rừng Sác, Cà Mau, A Lưới, A So. Với nữ nghệ sĩ, đây cũng là hành trình trở về với Việt Nam thông qua những câu chuyện về đất, về những tổn thương không chỉ hiện hữu trong cảnh quan mà còn in dấu trong ký ức và cơ thể con người.
Tên gọi “Ngẫm Tượng” được lấy cảm hứng từ câu chuyện “thầy bói xem voi”, khi mỗi người chỉ chạm vào một bộ phận của con voi và đưa ra những nhận định khác nhau. Qua đó, tác giả muốn gợi nhắc rằng không ai có thể nhìn nhận trọn vẹn một vấn đề chỉ từ một góc độ. Câu chuyện về chất độc da cam cũng vậy. Nghệ sĩ, nhà khoa học hay những người tham gia các tranh luận pháp lý đều có cách tiếp cận riêng, nhưng mỗi góc nhìn mới chỉ phản ánh một phần thực tại. Muốn hiểu sâu hơn, con người cần dịch chuyển, trực tiếp trải nghiệm và lắng nghe nhiều câu chuyện khác nhau.
Tinh thần ấy được Hiền Hoàng đưa vào lớp thực hành bằng hình thức trình diễn đọc kết hợp hoạt động vẽ trên đất. Thay vì chỉ giới thiệu dự án qua hình ảnh hay tư liệu nghiên cứu, nữ nghệ sĩ sử dụng ngôn từ, âm thanh và những gợi mở giàu tính liên tưởng để dẫn dắt người nghe. Tiếp đó, người tham gia được trực tiếp thực hành vẽ, thể hiện những suy nghĩ và cảm nhận của mình. Từ lắng nghe đến sáng tạo, mỗi người trở thành một phần của quá trình khám phá tác phẩm, thay vì chỉ đứng ngoài quan sát.

Các bạn trẻ thực hành vẽ trên đất tại workshop. Ảnh: PV
Chia sẻ về ý tưởng tổ chức workshop, Hiền Hoàng cho biết: “Một mình tôi không thể tiếp cận và cảm nhận trọn vẹn những vùng đất chịu ảnh hưởng của chất độc da cam. Vì vậy, tôi mong muốn kết nối mọi người cùng tham gia thực hành nghệ thuật, qua đó chia sẻ và khám phá những ký ức chiến tranh”.
Trước mắt, các workshop được tổ chức tại Hà Nội, giúp những người chưa từng sống ở những vùng đất này có thể tiếp cận câu chuyện thông qua âm thanh và hoạt động vẽ. Trong kế hoạch năm tới, Hiền Hoàng mong muốn hợp tác với người dân địa phương, tổ chức những chuyến đi thực tế để mọi người cùng đến, cùng vẽ và trực tiếp cảm nhận.
Để ký ức được tiếp nối bằng sáng tạo
Theo Hiền Hoàng, Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội là cơ hội quý báu để dự án tiếp cận đông đảo công chúng với nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Cô mong muốn kết nối di sản với ký ức chiến tranh, đồng thời hướng đến tương lai, góp phần lưu giữ những câu chuyện có nguy cơ bị lãng quên khi cảnh quan thay đổi, những công trình mới được xây dựng. Ký ức không chỉ nên được bảo tồn qua phim ảnh hay tư liệu lịch sử mà còn có thể được tiếp nối bằng những thực hành nghệ thuật, giúp người trẻ đến gần hơn với quá khứ.

Workshop mang đến nhiều trải nghiệm thú vị cho các bạn trẻ. Ảnh: PV
Là nghệ sĩ liên ngành hoạt động tại giao điểm của nghệ thuật, sinh thái và nghiên cứu vật chất, Hiền Hoàng theo đuổi thực hành sáng tạo qua nhiếp ảnh, hình ảnh động, sắp đặt và nghiên cứu khoa học. Năm 2024, cô nhận Giải thưởng Paul Huf, mở đường cho triển lãm cá nhân tại Bảo tàng Nhiếp ảnh Foam Amsterdam năm 2025. Những trải nghiệm và nghiên cứu của nữ nghệ sĩ được gửi gắm trong “Ngẫm Tượng”, tạo nên cách kể chuyện giàu tính nghệ thuật, gợi mở suy tư về lịch sử và con người.

Các bạn trẻ được nghệ sĩ Hiền Hoàng hướng dẫn vẽ trên đất. Ảnh: PV
Tham gia workshop, Đỗ Hoàng Anh, đến từ Đà Nẵng cho biết, biết đến hoạt động qua internet và ấn tượng với sự sáng tạo cùng những hoạt động văn hóa phong phú. Trong khi đó, Anh Thư, sinh viên năm thứ ba Trường Đại học Ngoại ngữ (Đại học Quốc gia Hà Nội), cảm thấy thú vị khi được trực tiếp trải nghiệm một hoạt động đúng với tinh thần sáng tạo của lễ hội, đồng thời khám phá cách nghệ sĩ truyền tải ý tưởng.
Điểm hấp dẫn của “Trình diễn đọc và nghe sâu” là nghệ thuật không dừng lại ở việc tạo ra một tác phẩm để thưởng thức. Người tham gia được mời gọi lắng nghe, cảm nhận, đặt câu hỏi và tự mình thực hành. Qua đó, những câu chuyện về đất đai, chiến tranh và ký ức được mở ra bằng một ngôn ngữ gần gũi, giàu cảm xúc. Đây cũng là cách sáng tạo kết nối quá khứ với hiện tại, để những ký ức không bị lãng quên mà tiếp tục được lắng nghe và trao truyền qua các thế hệ.

