Chân dung ông Ali Khamenei - người định hình Iran hơn ba thập niên
Truyền thông Iran xác nhận Đại giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei, nhân vật quyền lực nhất của Iran suốt hơn 35 năm qua, đã thiệt mạng ở tuổi 86 trong một cuộc không kích do Mỹ và Israel tiến hành ngày 28/2.
Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei, năm 2024. Ảnh: Văn phòng Lãnh tụ tối cao Iran
Sinh năm 1939 tại thành phố linh thiêng Mashhad, đông bắc Iran, ông Ali Khamenei xuất thân trong một gia đình giáo sĩ Hồi giáo Shia, gốc Azerbaijan. Ông theo học thần học tại các trung tâm tôn giáo lớn ở Najaf và Qom, nơi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Đại giáo chủ Ruhollah Khomeini - lãnh tụ tinh thần của cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979.
Trong thập niên 1960 - 1970, ông Khamenei tham gia phong trào chống chế độ quân chủ của Quốc vương Iran Mohammad Reza Pahlav. Ông nhiều lần bị cảnh sát mật của Quốc vương (SAVAK) bắt giữ và lưu đày. Khi cuộc Cách mạng Hồi giáo lan rộng năm 1979, ông trở thành một trong những gương mặt giáo sĩ trẻ tích cực vận động, góp phần vào sự sụp đổ của triều đại Pahlavi và sự ra đời của Cộng hòa Hồi giáo.
Năm 1980, ông giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng Iran trong thời gian ngắn. Khi chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988) bùng nổ, ông được giao giám sát Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Ông cũng đảm nhiệm vai trò chủ trì Lễ cầu nguyện ngày thứ Sáu tại Tehran.
Năm 1981, ông Khamenei thoát chết trong một vụ ám sát do tổ chức đối lập Mojahedin-e Khalq (MEK) thực hiện, nhưng bị mất khả năng sử dụng cánh tay phải. Cùng năm đó, ông đắc cử Tổng thống, trở thành giáo sĩ đầu tiên nắm giữ cương vị này tại Iran. Trên cương vị tổng thống, ông lãnh đạo đất nước trong giai đoạn khốc liệt của cuộc chiến Iran - Iraq, chống lại chính quyền Tổng thống Iraq Saddam Hussein.
Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei vẫy tay chào đám đông trong Lễ cầu nguyện ngày thứ Sáu tại Tehran, ngày 17/7/1989. Ảnh: Reuters
Sau khi Đại giáo chủ Ruhollah Khomeini qua đời năm 1989, ông được lựa chọn làm Lãnh tụ Tối cao tiếp theo của Iran, dù khi đó ông chưa đạt cấp bậc giáo sĩ cao nhất theo tiêu chuẩn truyền thống.
Quyết định này đánh dấu bước ngoặt quan trọng, đưa ông vào vị trí quyền lực tối thượng: chỉ huy tối cao quân đội, hệ thống tư pháp, có tiếng nói quyết định trong mọi vấn đề chiến lược và giữ vai trò lãnh đạo tinh thần của đất nước.
Dưới sự lãnh đạo của ông, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) phát triển từ một lực lượng bán quân sự thành một thể chế an ninh, chính trị và kinh tế có ảnh hưởng sâu rộng trong nước. Ông Khamenei thúc đẩy mô hình “kinh tế kháng chiến”, nhấn mạnh năng lực tự chủ và giảm phụ thuộc vào phương Tây trong bối cảnh các lệnh trừng phạt kéo dài.
“Trục kháng chiến” và chiến lược khu vực
Trong đối ngoại, ông Khamenei theo đuổi chiến lược “phòng thủ từ xa”, xây dựng mạng lưới đồng minh và lực lượng ủy nhiệm mà Tehran gọi là “trục kháng chiến”. Kiến trúc sư quân sự của chiến lược này là Tướng Qassem Soleimani, chỉ huy lực lượng Quds thuộc IRGC, người đã bị Mỹ ám sát năm 2020.
Mạng lưới đó bao gồm lực lượng Hezbollah tại Lebanon, chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad tại Syria, lực lượng Hamas ở Palestine và các nhóm vũ trang đồng minh tại Iraq và Yemen. Đối với ông Khamenei, việc duy trì ảnh hưởng khu vực là lớp phòng thủ chiến lược trước Israel và Mỹ.
Tuy nhiên, “Trục kháng chiến” bắt đầu rạn nứt sau cuộc tấn công của Hamas vào miền nam Israel ngày 7/10/2023. Israel sau đó phát động một chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Dải Gaza, khiến hơn 70.000 người thiệt mạng và biến phần lớn vùng lãnh thổ này thành đống đổ nát. Nhiều lãnh đạo cấp cao của Hamas đã bị tiêu diệt trong cuộc chiến.
Israel cũng mở các đợt tấn công nhằm vào Hezbollah tại Lebanon, khiến nhiều nhân vật chủ chốt trong ban lãnh đạo thiệt mạng, trong đó có Thủ lĩnh tối cao Hassan Nasrallah. Tiếp đó, đến tháng 12/2024, chính quyền của Tổng thống Syria Bashar al-Assad bị lực lượng nổi dậy lật đổ.
Việc Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei được xác định đã thiệt mạng ngày 28/2/2026 sau cuộc tấn của Mỹ và Israel đánh dấu lần đầu tiên kể từ năm 1989, Iran bước vào giai đoạn không còn người đứng đầu tối cao, vốn đã định hình toàn bộ cấu trúc quyền lực của nước này trong hơn ba thập niên qua.
Sự ra đi của ông đã khép lại một chương dài trong lịch sử chính trị hiện đại của Tehran, đồng thời mở ra giai đoạn chuyển tiếp đầy bất định đối với cấu trúc quyền lực tại quốc gia Trung Đông này.
