Chạnh lòng lương hưu

Sau nhiều lần điều chỉnh, lương hưu đã có cải thiện nhất định, nhưng khoảng cách giữa mức hưởng và chi phí sống vẫn là một thực tế khó phủ nhận. Với hàng triệu người nghỉ hưu, đặc biệt là nhóm hưởng thấp, mỗi tháng chỉ khoảng 3–5 triệu đồng, cuộc sống vẫn là bài toán xoay xở.

Áp lực không chỉ đến từ giá thực phẩm, mà còn từ chi phí y tế – khoản chi gần như không thể cắt giảm ở tuổi già. Khi giá điện, nước, thuốc men cùng tăng, phần lương hưu được điều chỉnh nhanh chóng bị "bào mòn". "Lương hưu của tôi hơn 3 triệu đồng. Tiền ăn uống thì còn tằn tiện được, chứ mỗi lần đi khám bệnh là lo. Có tháng tiền thuốc gần bằng nửa tháng lương" – bà Nguyễn Thị T. (quận Bình Tân, TP HCM) chia sẻ.

Lương hưu lẽ ra là điểm tựa cuối cùng của người lao động sau một đời làm việc. Nhưng thực tế đang đặt ra một câu hỏi gai góc hơn: lương hưu hiện nay là "phao an sinh" đúng nghĩa, hay đang trở thành phép thử đối với niềm tin vào hệ thống an sinh xã hội?

Hiện Việt Nam có khoảng 3,3 triệu người hưởng lương hưu và trợ cấp BHXH hằng tháng, song mức hưởng rất chênh lệch. Một bộ phận không nhỏ chỉ nhận 3–5 triệu đồng/tháng, trong khi chi tiêu bình quân đầu người đã tiệm cận 3–4 triệu đồng/tháng, chưa kể chi phí y tế – khoản chi lớn nhất ở tuổi già. Điều đó có nghĩa, với nhiều người, lương hưu chỉ vừa đủ tồn tại, thậm chí không đủ nếu phát sinh bệnh tật.

Rõ ràng, vấn đề không còn là "có lương hưu hay không", mà là lương hưu có còn đủ để sống hay không. Những lần điều chỉnh lương hưu gần đây, như đợt tăng 12,5%–20,8% từ tháng 7-2023, về hình thức là khá cao. Nhưng cách tăng theo tỉ lệ phần trăm lại bộc lộ một nghịch lý: người hưởng cao tiếp tục được tăng nhiều, còn người hưởng thấp – nhóm dễ tổn thương nhất – chỉ nhích lên rất ít.

Trong bối cảnh giá điện, xăng dầu, viện phí liên tục tăng, khoản tăng thêm vài chục đến vài trăm nghìn đồng gần như bị triệt tiêu. Lương hưu vì thế mất giá ngay khi vừa được điều chỉnh.

Ở đây xuất hiện một vấn đề cốt lõi: chính sách đang theo đuổi "công bằng kỹ thuật" (ai cũng tăng theo tỉ lệ), nhưng lại bỏ qua "công bằng đời sống" (ai cần được bảo vệ nhiều hơn). Khi người lương thấp vẫn phải chật vật, còn người lương cao tiếp tục được cải thiện đáng kể, mục tiêu an sinh xem ra đã bị lệch hướng. Nếu không thay đổi cách tiếp cận, lương hưu sẽ dần mất đi vai trò là công cụ điều tiết xã hội, trở thành một cơ chế chi trả thuần túy.

Áp lực già hóa dân số đang khiến bài toán lương hưu trở nên cấp bách hơn. Việt Nam dự kiến bước vào giai đoạn già hóa sâu chỉ trong hơn một thập kỷ tới, trong khi độ bao phủ BHXH vẫn còn hạn chế. Điều đó đồng nghĩa, nếu chính sách hiện tại không đủ hiệu quả, số người già sống chật vật sẽ còn gia tăng nhanh chóng.

Trong bối cảnh đó, việc tăng lương hưu không thể tiếp tục theo lối cũ. Giải pháp khả dĩ là chuyển sang cơ chế tăng "lai": Tăng theo tỉ lệ để giữ giá trị trước lạm phát. Đồng thời cộng thêm khoản tiền cố định, ưu tiên cho người hưởng thấp

Song song đó, cần thiết lập mức sàn lương hưu tối thiểu gắn với chuẩn sống cơ bản, thay vì để tồn tại những mức hưởng không đủ trang trải nhu cầu thiết yếu.

Quan trọng hơn, phải giảm gánh nặng chi tiêu cho người già. Thực tế cho thấy, chi phí y tế có thể chiếm tới 40–50% tổng chi tiêu của người cao tuổi. Nếu không kiểm soát và hỗ trợ phần này, mọi nỗ lực tăng lương hưu sẽ bị "bào mòn" rất nhanh.

Lương hưu không chỉ là câu chuyện của người đã nghỉ việc, mà còn tác động trực tiếp đến những người đang đi làm. Khi họ nhìn thấy thế hệ trước vẫn chật vật dù có lương hưu, niềm tin vào việc tham gia BHXH sẽ bị ảnh hưởng. Và khi niềm tin suy giảm, hệ thống an sinh sẽ đối mặt với rủi ro lớn hơn nhiều so với áp lực tài chính trước mắt.

Vì vậy, vấn đề không dừng ở việc điều chỉnh vài phần trăm, mà là định nghĩa lại mục tiêu của lương hưu: không phải để "chi trả", mà để đảm bảo người già có thể sống với mức tối thiểu chấp nhận được.