Chào mừng Ngày văn hóa các dân tộc Việt Nam 19/4: Sơn La giữ mạch nguồn văn hóa chảy mãi cùng thời đại

Lễ hội đua thuyền truyền thống Quỳnh Nhai.

Rực rỡ sắc màu vùng cao

Miền đất Sơn La có 20 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc nhiều loại hình mang đặc trưng cho văn hóa, tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn dân gian của các dân tộc. Những di sản ấy đã và đang tạo nên sự kết nối đặc biệt giữa không gian và thời gian, chứa đựng giá trị to lớn về lịch sử và văn hóa cội nguồn. Tất cả đã dệt nên bức tranh muôn màu, muôn sắc, tôn lên nét đẹp văn hóa của cộng đồng các dân tộc: Thái, Mông, Dao, Khơ Mú, Xinh Mun, La Ha, Kháng…. Đặc biệt, đến Sơn La phải kể đến nghệ thuật Xòe Thái – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Cùng với áo cóm, khăn piêu, kiến trúc nhà sàn độc đáo, điệu xòe đại diện cho nền văn hóa lâu đời, vô cùng phong phú và đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái.

Trình diễn trích đoạn Lễ hội Pang A tại Quảng trường Tây Bắc.

Họa sĩ Lê Chương, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật tỉnh, nhận định: Văn hóa của đồng bào các dân tộc ở Sơn La vô cùng phong phú, độc đáo và còn giữ được vẹn nguyên giá trị. Đó là chất liệu đặc biệt, nguồn cảm hứng vô tận cho các sáng tác về văn học – nghệ thuật đa dạng loại hình. Từ đó, giúp văn hóa truyền thống được tô điểm, làm đẹp, được tôn vinh và quảng bá rộng rãi hơn.

Nếu như trước đây, các nghi lễ, lễ hội truyền thống chỉ được biết đến trong cộng đồng các dân tộc thì ngày nay, với mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản, Sơn La đang từng bước làm mới, “thổi hồn” thời đại cho di sản. Điều này có thể thấy rõ trong các sự kiện văn hóa – du lịch của tỉnh, những ngày hội văn hóa được tổ chức tại mỗi địa phương. Ở đó, những lễ hội cổ truyền được phục dựng, biểu diễn, được “sân khấu hóa”, đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Lễ Gội đầu của người Thái trắng Quỳnh Nhai.

Ông Nguyễn Ngọc Tú, Chủ tịch UBND xã Quỳnh Nhai, thông tin: Chúng tôi duy trì tổ chức Tuần văn hóa, thể thao và du lịch Quỳnh Nhai thành sự kiện thường niên, huy động sự tham gia của các xã trong khu vực, các cơ quan, đơn vị, phát huy truyền thống đoàn kết. Mục tiêu hướng đến là góp phần quan trọng bảo tồn giá trị di sản, biến chúng thành nguồn lực phát triển kinh tế gắn với phát huy lợi thế cảnh quan lòng hồ, văn hóa tâm linh để phát triển du lịch bền vững.

Không chỉ làm sống dậy di sản trên sân khấu, văn hóa còn được phát triển thành những tác phẩm biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp, mang đi trình diễn tại các sự kiện văn hóa toàn quốc ở các thành phố lớn. Thay vì các nghi lễ, thủ tục rườm rà, tinh hoa văn hóa được chắt lọc, cải biên, kết hợp nhuần nhuyễn giữa sự hỗ trợ của nghệ nhân và các diễn viên chuyên nghiệp, cách dàn dựng bài bản, chủ đề ý nghĩa, mang đến cho người xem những câu chuyện chân thực, sống động về nét đẹp văn hóa ngàn đời của đồng bào vùng cao.

Biểu diễn văn nghệ mang bản sắc dân tộc phục vụ du khách tại Chợ đêm - Phố đi bộ Mộc Châu.

Biến di sản thành tài sản

Những năm gần đây, Sơn La được biết đến không chỉ bởi cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, các sản phẩm, dịch vụ và hạ tầng du lịch đang dần hoàn thiện. Sơn La hấp dẫn du khách còn bởi câu chuyện văn hóa đầy sức hút. Nhiều bản du lịch cộng đồng đã và đang tận dụng thế mạnh văn hóa để phát triển dịch vụ hút khách, tạo nên yếu tố độc đáo, khác biệt cho du lịch vùng cao.

Với lợi thế thiên nhiên tươi đẹp, yên bình, khí hậu mát mẻ cùng với suối khoáng nóng tự nhiên, nhiều năm qua, bản Lướt, xã Ngọc Chiến đã trở thành điểm đến hấp dẫn du khách gần xa. Điểm đặc biệt tại bản Lướt là không gian văn hóa Thái được bảo tồn nguyên vẹn với nhà sàn truyền thống, cảnh quan sạch đẹp, ẩm thực phong phú. Ông Lò Văn Hặc, Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Lướt, cho biết: Bản hiện có 12 hộ kinh doanh dịch vụ homestay. Bản đưa ra quy ước về bảo vệ cảnh quan, giữ kiến trúc nhà sàn truyền thống, tạo điểm nhấn bằng cổng chào, tường đá, khuôn viên sạch đẹp… Năm 2025, bản Lướt đón trên 15.000 lượt khách, doanh thu từ dịch vụ du lịch đạt gần 4 tỷ đồng.

Bản du lịch cộng đồng bản Lướt, xã Ngọc Chiến.

Hay tại xã Vân Hồ, nơi cửa ngõ của tỉnh Sơn La, bản Hua Tạt từ lâu cũng được biết đến là bản du lịch cộng đồng của đồng bào Mông với văn hóa độc đáo, hấp dẫn du khách. Anh Tráng A Chu, chủ A Chu homestay, cho hay: Ngay từ khi hình thành ý tưởng mở homestay, chúng tôi đã định hướng về một điểm dừng chân mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống dân tộc Mông. Từ kiến trúc nhà ở, không gian, ẩm thực và các hoạt động trải nghiệm đều được phát triển từ nét đẹp trong đời sống sinh hoạt và văn hóa Mông. Hiện nay, chúng tôi duy trì hoạt động trải nghiệm làm giấy dó, giã bánh dày, múa khèn, thổi sáo, biểu diễn văn nghệ mang bản sắc dân tộc… phục vụ du khách. Đây cũng là yếu tố giúp A Chu homestay để lại ấn tượng sâu sắc và thu hút khách du lịch, nhất là du khách nước ngoài.

Du khách trải nghiệm làm giấy dó tại A Chu homestay.

Hiện nay, Sơn La đã phát triển 15 khu du lịch, điểm du lịch; 5 nhóm sản phẩm du lịch chủ đạo… Trong đó, du lịch văn hóa – lịch sử, du lịch cộng đồng được phát triển từ nền tảng phát huy văn hóa truyền thống độc đáo của các dân tộc. Hầu hết các khu, điểm du lịch cũng đều lấy văn hóa với các loại hình dân vũ (múa xòe, nhảy sạp, múa chuông, múa khèn, nhảy tha kềnh…) hay nét đẹp trong thổ cẩm dân tộc, đồ thủ công mỹ nghệ… làm yếu tố tạo nên sức hấp dẫn cho dịch vụ phục vụ du lịch. Văn hóa truyền thống các dân tộc xuất hiện đậm nét với nhiều hình thái trong du lịch, từ sản phẩm, dịch vụ chủ đạo cho trải nghiệm, ẩm thực cho đến trang trí, đồ lưu niệm, tham quan, giải trí… và tạo ra giá trị thiết thực về kinh tế.

Du khách trải nghiệm nhảy sạp tại Khu du lịch Mộc Châu Island.

Ông Phạm Hồng Thu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết: Sở đã và đang tham mưu cụ thể hóa các chương trình, đề án, dự án của Trung ương, của tỉnh về bảo tồn di sản văn hóa. Trong đó, tập trung vào Đề án “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Sơn La đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững”; Kế hoạch Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể "Nghệ thuật Xòe Thái" giai đoạn 2023 - 2027 trên địa bàn tỉnh Sơn La; Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị dân ca, dân vũ, dân nhạc của các dân tộc thiểu số tỉnh Sơn La gắn với phát triển du lịch” giai đoạn 2021-2030… Từ đó, có định hướng về phối hợp, chỉ đạo, hướng dẫn tổ chức các hoạt động gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tạo sức lan tỏa, tạo điều kiện để xây dựng các sản phẩm du lịch, biến di sản thành tài sản.

Không gian văn hóa dân tộc Thái trong một sự kiện tại Khu du lịch quốc gia Mộc Châu.

Văn hóa không chỉ là di sản cần bảo tồn, văn hóa còn là “tài sản” quý giá để phát huy tạo ra giá trị cho sự phát triển bền vững. Bằng cách khéo léo kết hợp giữa gìn giữ truyền thống và “thổi hồn” thời đại thông qua các hoạt động, mô hình du lịch, Sơn La đang nỗ lực trên hành trình làm sống dậy những giá trị ngàn đời, nâng tầm văn hóa vùng cao, đưa di sản vào đời sống đương đại, để từ đây, mạch nguồn văn hóa của 12 dân tộc mãi cuộn chảy đầy tự hào cùng khát vọng phát triển của quê hương.